1.2.1Ombouw bestaande tanks Normatief

Wanneer een opslagtank (zowel atmosferische opslag als drukopslag) op dit moment in gebruik is voor een ander product dan ammoniak, dan geldt dat deze opslagtank bij ombouw voor opslag van ammoniak beschouwd moeten worden als een nieuwe ammoniakopslagtank, en dus moet deze opslagtank voldoen aan alle maatregelen voor nieuwbouw zoals opgenomen in deze PGS-richtlijn. Dit geldt voor zowel atmosferische opslag als drukopslag.

Een atmosferische opslagtank die oorspronkelijk is ontworpen en gebouwd als atmosferische ammoniakopslagtank maar daarna gebruikt voor andere producten moet, bij het wijzigen van het gebruik van de atmosferische opslagtank naar ammoniak, beschouwd worden als een bestaande atmosferische ammoniakopslagtank, en dus moet deze atmosferische opslagtank voldoen aan alle maatregelen voor bestaande atmosferische opslagtanks zoals opgenomen in deze PGS-richtlijn. Hierbij geldt dat de implementatietermijnen uit Bijlage H niet van toepassing zijn. In Bijlage F staan aandachtspunten die van belang zijn bij de ombouw van een opslagtank die oorspronkelijk niet ontworpen is voor de opslag van ammoniak.

2.1.1Algemeen

Ammoniak is een kleurloos, giftig gas met een sterk prikkelende geur. Het gas is lichter dan lucht (dampdichtheid 0,6 t.o.v. lucht). Door het gas samen te persen of af te koelen, kan het tot vloeistof worden verdicht. Ammoniakgas is giftig bij inademing. Het is een bijtende stof die bij contact met huid en ogen brandwonden veroorzaakt. Ammoniak is oplosbaar in water, hierbij komt warmte vrij. De gevormde basische vloeistof wordt ammoniakwater of ammonia genoemd. Zie ook Bijlage E.

2.1.2Gezondheidsgevaren

Ammoniakdampen zijn schadelijk voor de gezondheid. In hoge concentratie werkt het sterk bijtend op de ogen en de slijmvliezen, sterk prikkelend op de huid en is giftig bij inademing, wat kan leiden tot longoedeem.

Ademhalingsorganen

De werking van ammoniakdampen op de ademhalingsorganen blijft meestal beperkt tot de bovenste luchtwegen, omdat het gas goed in water oplost en bovendien sterke reflexen opwekt, waardoor men onmiddellijk de adem inhoudt. Bij zeer hoge concentraties kan de ammoniak in diepere luchtwegen geraken. De gevolgen zijn dan zeer ernstig, zoals een aantasting van de longen (longoedeem).

Ter beoordeling van de schadelijkheid van een stof worden onder meer de volgende begrippen gehanteerd:

• Reukdrempel. De reukdrempel van ammoniak ligt laag; 1 ppm – 5 ppm. Hierbij is echter geen rekening gehouden met individuele verschillen, gewenning en niet-ideale reukomstandigheden. Bij circa 25 ppm is de ammoniakgeur door vrijwel alle personen waarneembaar.
• Grenswaarde. Volgens het Arbobesluit is de definitie van een grenswaarde: de limiet van de concentratie voor een gevaarlijke stof in de individuele ademhalingszone van een werknemer gedurende een gespecificeerde referentieperiode (vaak een tijdgewogen gemiddelde (tgg) over 8 uur of 15 min). Het uitgangspunt bij de vaststelling van de grenswaarde is dat de gezondheid van de werknemers én hun nageslacht niet wordt benadeeld; ook niet bij herhaalde blootstelling aan die concentratie, gedurende een langere periode tot zelfs een arbeidsleven. Voor bepaalde stoffen, zoals ammoniak, is een wettelijke grenswaarde vastgesteld. De grenswaarden voor ammoniak bedragen 14 mg/m³ (20 ppm) tgg 8 uur en 36 mg/m³ (51 ppm) tgg 15 min (zie bijlage XIII van de Arbeidsomstandighedenregeling).

Huid

Ammoniak werkt sterk prikkelend en bijtend op de huid, slijmvliezen, zweetklieren, enz. Een concentratie van 20.000 ppm (14.000 mg/m³) ammoniak in de lucht veroorzaakt bij contact met de huid onmiddellijk blaren en chemische brandwonden (Patty, 1969, ‘Industrial Hygiene and Toxicology’). Vloeibare ammoniak op de huid veroorzaakt zware vrieswonden. Waterige oplossingen van ammoniak zijn sterk alkalisch en daarom voor de slijmvliezen en huid sterk irriterend of etsend. Een 20%-waterige oplossing is sterk irriterend voor de huid. Het is mogelijk dat door inwerking van ammoniak op het trommelvlies een gehoorbeschadiging optreedt.

Ogen

Gasvormige en vloeibare ammoniak werken sterk etsend op de oogslijmvliezen en het oog en zijn voor dit zintuig buitengewoon gevaarlijk.

2.1.3Brandbaarheid

Ammoniak is moeilijk te ontsteken. Een koudgekookte ammoniakpoel brandt niet op een zichzelf onderhoudende manier, zoals de meeste koolwaterstoffen. Dit komt omdat er onvoldoende warmtestraling vanuit de vlammen in de poel terechtkomt. De vlammen zijn erg doorzichtig. Wanneer er op een andere manier warmte wordt toegevoerd, bijvoorbeeld uit de grond of met water, kan er voldoende ammoniak verdampen om de brand in stand te houden.

Een eventuele ammoniakbrand geeft slechts een beperkt gevaar, omdat slechts weinig warmte-uitstraling van de brand naar de omgeving plaatsvindt. De kans op het ontstaan van brand en explosie is laag. De explosiegrenzen in de lucht zijn 15 % en 29 % en de minimumontstekingsenergie bedraagt 680 mJ (dit is circa 10.000 keer zo groot als voor waterstof).

2.1.4Vrijkomen van ammoniak op water

Ammoniak is een aquatoxische stof, die zeer goed oplost in water. Het is aangeduid als H-400 met de beschrijving “zeer giftig voor in het water levende organismen”.

Vermijd incidentele lozingen en lekkages daarom zoveel mogelijk. Het oppervlaktewater kan daarom ook niet dienen als calamiteitenbuffer voor vloeibare ammoniak. Ook wanneer koude vloeibare ammoniak van -33 °C op het water komt, zal ongeveer 50 % direct verdampen en een giftige damp vormen. De overige 50 % zal oplossen in het water. Voor een nadere toelichting kunnen de ‘red squirrel tests’ uit 2022 bekeken worden.

3.2.1Risicobenadering als basis

Deze PGS-richtlijn is gebaseerd op een risicobenadering waarbij op een uniforme en systematische manier scenario’s, doelen en maatregelen zijn geformuleerd. De methode is beschreven in de Handreiking generieke risicobenadering. De risicobenadering geeft de gebruiker van de PGS-richtlijn meer inzicht in het 'waarom' van de opgenomen maatregelen.

Een scenario bestaat uit een reeks opeenvolgende gebeurtenissen die leiden tot een ongewenste (gevaarlijke) gebeurtenis. Het risico is altijd een combinatie van de ernst van de gevolgen (effect) van een (ongewenste) gebeurtenis en de waarschijnlijkheid (kans) dat de gebeurtenis zich voordoet: risico = kans × effect.

Voor elk scenario zijn één of meerdere doelen beschreven om te bereiken dat:

• de kans op de ongewenste gebeurtenis zo veel mogelijk wordt beperkt;
• de nadelige gevolgen van de ongewenste gebeurtenis worden voorkomen of zo veel mogelijk worden beperkt.

Soms kunnen meerdere scenario's met hetzelfde doel worden gedekt. Per doel zijn één of meer maatregelen uitgewerkt die er voor moeten zorgen dat aan het doel wordt voldaan. Een maatregel kan gelden voor meerdere doelen.

3.2.2Methode

De risicobeoordeling is uitgevoerd met de BowTie-methode, aangevuld met de SWIFT-methode voor het bepalen van de oorzaken van de ongewenste gebeurtenis. Door de combinatie van beide methoden is gewaarborgd dat een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen oorzaak en gevolg. Ook is gewaarborgd dat de oorzaakscenario’s op een gestructureerde manier, met vraagcategorieën, worden bepaald.

Meer informatie over de gebruikte methode staat in de Handreiking generieke risicobenadering.

3.2.3Scenario’s met een laag risico

Met de risicobeoordeling is voor elk geïdentificeerd scenario het risiconiveau bepaald. Bij de beoordeling van het risiconiveau wordt rekening gehouden met maatregelen die noodzakelijk zijn vanwege andere wettelijke verplichtingen. Scenario’s die zijn beoordeeld met een laag risico worden niet beschreven in deze PGS-richtlijn. Dit zijn scenario’s die niet kunnen leiden tot ernstige gevolgen en/of omdat de kans op optreden gering is, bijvoorbeeld door andere wettelijke maatregelen. Voor deze PGS-richtlijn zijn er geen scenario’s geïdentificeerd die zijn beoordeeld met een laag risico.

3.2.4Niet beoordeelde scenario’s

Scenario's gaan uit van ongewenste gebeurtenissen. Bij het identificeren van scenario's zijn niet alle ongewenste gebeurtenissen meegenomen. Terrorisme en neerstortende vliegtuigen zijn daar voorbeelden van.

Scenario's die voortkomen uit natuurgeweld, zoals aardbevingen en overstromingen, zijn niet meegenomen. De enige uitzondering is blikseminslag. Ook zijn scenario’s die veroorzaakt wordt door klimaatveranderingen, zoals droogte, extreme regenval, of hogere temperatuur, niet meegenomen. De kans voor natuurgeweld en klimaatverandering hangt af van de locatie van de activiteit. Bedrijven moeten zelf beoordelen of er een verhoogde kans is op natuurgeweld en klimaatveranderingen en ook wat de gevolgen van zo'n gebeurtenis kunnen zijn voor de veiligheid. Aan de hand daarvan kan een bedrijf in overleg met het bevoegd gezag vaststellen welke maatregelen nodig zijn om de gevolgen te beperken.

Bedrijven die onder de Seveso-richtlijn vallen en worden beschouwd als hogedrempelinrichting, moeten in het veiligheidsrapport wél ingaan op natuurlijke oorzaken van zware ongevallen, zoals aardbevingen of overstromingen.

4.1.1Oorzaakscenario's atmosferische opslag (A)

4.1.2Gevolgscenario's atmosferische opslag (A)

4.2.1Oorzaakscenario’s drukopslag (D)

4.2.2Gevolgscenario’s drukopslag (D)

4.3.1Algemeen

De volgende scenario's, zoals gedefinieerd voor de opslagtank, zijn ook van toepassing op de productleidingen:

• S4 / S21 – Warmtebelasting op de installatie door een brand in de omgeving;
• S8 / S24 – Uitwendige corrosie;
• S9 / S25 – Koudebelasting op de installatie;
• S14 / S26 – Falen van verbindingen of appendages;
• S12 / S28 – Menselijke fouten tijdens gebruik, wijziging of onderhoud;
• S13 / S29 – Handelingen door onbevoegden;
• S15 / S31 – Vrijkomen van ammoniak, vloeistof en damp - interne effecten;
• S16 / S32 – Verspreiding van een lekkage van vrijgekomen ammoniak – externe effecten buiten de milieubelastende activiteit.

4.3.2Oorzaakscenario's (A+D)

In deze paragraaf staan aanvullende oorzaakscenario's die voor de productleidingen zijn geïdentificeerd.

4.3.3Gevolgscenario's (A+D)

Er zijn geen aanvullende gevolgscenario's geïdentificeerd voor de productleidingen.

4.4.1Algemeen

De volgende scenario's zoals gedefinieerd voor de opslagtank zijn ook van toepassing op de laad-/losinstallatie:

• S9 / S25 – Koudebelasting op de installatie;
• S12 / S28 – Menselijke fouten tijdens gebruik, wijziging of onderhoud;
• S13 / S29 – Handelingen door onbevoegden;
• S15 / S31 – Vrijkomen van ammoniak, vloeistof en damp – interne effecten;
• S16 / S32 – Verspreiding van ammoniak, vloeistof en damp – externe effecten buiten de milieubelastende activiteit.

De volgende scenario's zoals gedefinieerd voor de productleidingen zijn ook van toepassing op de laad-/losinstallatie:

• S36 – Externe impact overige installatiedelen.

4.4.2Oorzaakscenario's (A+D)

In deze paragraaf staan aanvullende oorzaakscenario's die voor de laad-/losinstallatie zijn geïdentificeerd.

4.4.3Gevolgscenario's (A+D)

5.2.1Algemeen Normatief

De Omgevingswet gaat over de fysieke leefomgeving en de activiteiten die daar gevolgen voor hebben of kunnen hebben. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) bevat regels voor milieubelastende activiteiten. Met het oog op het waarborgen van de veiligheid staan in het Bal regels over activiteiten met gevaarlijke stoffen. In het Bal kan omschreven zijn dat een vergunningplicht of algemene regels gelden voor de activiteit. Het toepassingsbereik van deze PGS-richtlijn kan breder zijn dan het toepassingsbereik van de milieubelastende activiteit van het Bal. De eisen uit deze PGS-richtlijn gelden alleen als direct werkende verplichtingen voor zover passend binnen het toepassingsbereik van het Bal. In de Omgevingsregeling is terug te vinden welke versie van de PGS-richtlijn is aangestuurd. Voor vergunningplichtige activiteiten bepaalt het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) welke informatiedocumenten betrokken moeten worden als informatiedocument. Het bevoegd gezag moet bij het beoordelen van de aanvraag omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit rekening houden met het informatiedocument. Tussen het moment van vaststellen van de PGS-richtlijn door het BOb en opname in de rijksregels kan een periode zijn gelegen. Hoe hiermee om te gaan in deze periode is te vinden op de website van het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO): Vooruitlopen op toekomstige PGS-richtlijnen. Deze systematiek geldt voor bestaande richtlijnen die gewijzigd zijn én voor nieuwe richtlijnen waarvoor mogelijk een herziening van het Bal nodig is. Voor het overzicht van de juridische status van de PGS-richtlijn zie de website van het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO): Overzicht PGS-richtlijnen. Het stelsel van de Omgevingswet biedt de mogelijkheid om bij maatwerkvoorschrift of gelijkwaardige maatregel af te wijken.

In Bijlage D staan verwijzingen naar relevante artikelen en bepalingen voor ammoniakopslag.

5.2.2Externe veiligheidsafstanden Normatief

Een externe veiligheidsafstand zorgt voor bescherming van gebouwen en locaties waar mensen gedurende een periode verblijven. Het gaat om gebouwen en plekken buiten de begrenzing van de locatie van de activiteit.

In het Bal of in het Bkl kunnen deze veiligheidsafstanden zijn opgenomen. Het bevoegd gezag neemt deze afstanden in acht bij het verlenen van de omgevingsvergunningen en bij het opstellen van omgevingsplannen.

In deze PGS-richtlijn zijn enkele maatregelen opgenomen om de escalatie van scenario's met effecten buiten de milieubelastende activiteit te voorkomen.

5.2.3Omgevingsplan Normatief

Het omgevingsplan bevat alle regels over de fysieke leefomgeving die de gemeente stelt binnen haar grondgebied.

De gemeente kan bijvoorbeeld regels stellen voor bluswatervoorzieningen, de bereikbaarheid van hulpdiensten en opstelplaatsen voor de brandweer. Activiteiten met gevaarlijke stoffen kunnen van invloed zijn op deze maatregelen en een PGS-richtlijn kan invulling geven aan die maatregelen.

Het gaat dan om maatregelen die in Hoofdstuk 7 zijn opgenomen met het belang van de omgevingsveiligheid als oogmerk. Deze zijn herkenbaar aan de markering Brandpreventie.

6.2.1Algemene doelen voor de ammoniakopslaginstallatie (A+D) Normatief

6.2.2Specifieke doelen productleidingen of laad-/losinstallatie (A+D) Normatief

6.2.3Specifiek doel warmtewisselaar voor opwarmen vloeibare ammoniak (A+D) Normatief

6.2.4Specifiek doel voor flashvat (A+D) Normatief

7.1.1Gebruik van categorieën Normatief

De maatregelen in deze PGS-richtlijn kunnen generiek van toepassing zijn op de gehele ammoniakopslaginstallatie of alleen op een specifiek installatiedeel. Per maatregel is aangegeven met een categorie voor welke situatie(s) de betreffende maatregel van toepassing is. Binnen deze PGS-richtlijn worden de volgende categorieën onderscheiden:

• gekoelde atmosferische opslagtank - nieuwe installaties;
• gekoelde atmosferische opslagtank - bestaande installaties;
• drukopslagtank - bestaande en nieuwe installaties;
• laden en lossen – weg;
• laden en lossen – spoor;
• laden en lossen – water;
• ammoniakopslaginstallaties - overige onderdelen.

Er is sprake van een bestaande ammoniakinstallatie als deze is ontworpen, vergund, geplaatst en in gebruik genomen voor 1 januari 2025. Om deze reden is er ook onderscheid in maatregelen uit deze richtlijn voor nieuwbouw of bestaande situatie. Om deze reden zijn er ook categorieën aangemaakt voor de levensfase (bestaand of nieuwbouw).

Zoals hierboven aangegeven zijn sommige maatregelen, scenario’s en doelen alleen relevant voor atmosferische opslag. Deze zijn dan aanvullend op de categorieën aangeduid met (A) achter de titel. Sommige maatregelen, scenario’s en doelen zijn alleen relevant voor drukopslag. Deze zijn dan aangeduid met (D) achter de titel. Wanneer een maatregel, scenario of doel relevant is voor zowel atmosferische opslag als drukopslag is dit aangeduid met (A+D) achter de titel. Maatregelen, scenario’s en doelen die horen bij installatieonderdelen of activiteiten die zowel bij atmosferische opslag als bij drukopslag kunnen voorkomen (zoals laden, lossen, warmtewisselaar, flashvat, appendages en pakkingen, enz.), zijn ook aangeduid met (A+D).

7.2.1Europese richtlijn drukapparatuur (PED) Normatief

Binnen het toepassingsgebied van deze PGS-richtlijn zijn er diverse installatiedelen die drukapparatuur zijn. Dit betreft onder andere de drukopslagtank, het BOG-verwerkingssysteem, het flashvat, de warmtewisselaar voor opwarmen vloeibare ammoniak, productleidingen, pompleidingen in de tank en pompen.

Een opslagtank voor koude, atmosferische ammoniak is geen drukapparatuur, door de ontwerpparameters van een gekoelde opslagtank voor ammoniak wordt deze uitgesloten door de PED (Wbda-wetgeving).

Met de term drukapparatuur wordt apparatuur bedoeld met een ontwerpdruk die hoger is dan 0,5 barg. De exacte definitie van drukapparatuur volgt uit artikel 2 van de Europese Richtlijn drukapparatuur (PED) en luidt als volgt:

"‘drukapparatuur’ of ‘drukapparaten’: drukvaten, installatieleidingen, veiligheidsappendages en onder druk staande appendages, inclusief, voor zover van toepassing, de elementen die bevestigd zijn aan onder druk staande delen, zoals flenzen, tubulures, koppelingen, steunconstructies, hijsogen.’"

Drukapparatuur wordt onderverdeeld in:

• drukvaten;
• installatieleidingen;
• veiligheidsappendages;
• onder druk staande appendages.

Een enkelvoudig drukapparaat staat nooit op zichzelf; het wordt altijd geïntegreerd in een functioneel geheel. Dit wordt een samenstel genoemd. Een ammoniakopslaginstallatie bevat verschillende componenten/installatieonderdelen die drukapparatuur zijn. De opslagtank (geen drukapparatuur) en de overige componenten vormen samen een functioneel geheel. Dit geheel is een samenstel onder de PED. Dit betekent dat de risico's die de tank heeft op de drukapparatuur worden beoordeeld. Daarnaast wordt meegenomen of de tank als onderdeel van het samenstel niet leidt tot een onaanvaardbaar risico. De tank mag echter niet als drukapparatuur beoordeeld worden.

7.2.2Ontwerp Normatief

Drukapparatuur is een arbeidsmiddel met risico’s. De risico’s hebben niet alleen betrekking op de werknemers die ermee werken, maar ook op de omgeving en het milieu. Daarom stelt de wetgever eisen aan het op de markt aanbieden, in bedrijf stellen, gebruiken en nadien wijzigen en repareren van drukapparatuur. Dit is in Nederland vastgelegd in het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016. Op het in de handel brengen van drukapparatuur zijn Europese productrichtlijnen van toepassing. Dat betekent dat een fabrikant alleen producten in de handel mag brengen (voor het eerst op de markt mag aanbieden) die voldoen aan deze richtlijnen.

Bij de bouw van een ammoniakopslaginstallatie is het van groot belang om vooraf vast te stellen wie de fabrikant is:

• Wordt een ammoniakopslaginstallatie gebouwd of gewijzigd onder de verantwoordelijkheid van een derde partij (een leverancier, een installateur, enz.) die de ammoniakopslaginstallatie in zijn geheel verhandelt aan de latere gebruiker, dan treedt deze derde partij in de rol van fabrikant. De derde partij is daarmee verantwoordelijk voor de naleving van de eisen die van toepassing zijn op dit samenstel.
• Wordt een ammoniakopslaginstallatie gebouwd of gewijzigd onder verantwoordelijkheid van de gebruiker, dan wordt déze de fabrikant. De onderdelen worden geleverd door verschillende fabrikanten, maar de gebruiker is degene die de diverse onderdelen tot één functioneel geheel maakt. De gebruiker is ervoor verantwoordelijk dat het samenstel voldoet aan de Europese richtlijnen.

De ontwerpeisen voor een ammoniakopslaginstallatie liggen vast in de Europese Richtlijn drukapparatuur (PED). Deze richtlijn kent, zoals elke Europese productrichtlijn, essentiële veiligheidseisen die van toepassing zijn op alle drukapparatuur en samenstellen die in de handel worden gebracht. De fabrikant heeft de plicht om bij het ontwerp van drukapparatuur en samenstellen een analyse te maken van de risico’s en gevaren die bestaan ten gevolge van de druk. Bij het ontwerp en de bouw van drukapparatuur of samenstellen moet de fabrikant vervolgens rekening houden met deze risicoanalyse. De fabrikant kiest de meest passende maatregelen waarbij hij zich moet houden aan onderstaande beginselen:

• gevaren worden zoveel als redelijkerwijs mogelijk is geëlimineerd of verkleind in het ontwerp;
• er worden passende beschermingsmaatregelen getroffen tegen gevaren die niet kunnen worden geëlimineerd;
• de gebruikers worden, indien van toepassing, geïnformeerd over nog bestaande gevaren en of het nodig is dat er passende gevaarverminderende maatregelen worden genomen voor de installatie en/of het gebruik ervan. Deze maatregelen worden opgenomen in de gebruikershandleiding.

De risicoanalyse van de fabrikant is gebaseerd op scenario’s die in grote lijnen overeenkomen met de scenario’s uit Hoofdstuk 4 van deze PGS.

De essentiële eisen die worden gesteld aan het ontwerp van het drukapparaat, zijn vastgelegd in bijlage I van de Richtlijn drukapparatuur. De fabrikant moet voldoen aan deze eisen, wat onder andere betekent dat:

• de ammoniakopslaginstallatie voldoende sterk is om de belastingen die kunnen worden verwacht (kracht, brand, hogedruk, enz.) te weerstaan;
• er maatregelen zijn genomen om de ammoniakopslaginstallatie veilig te bedienen;
• de ammoniakopslaginstallatie zo is ontworpen dat deze veilig kan worden geïnspecteerd;
• de ammoniakopslaginstallatie veilig kan worden gevuld en geleegd;
• er passende beveiligingen (zoals drukontlastkleppen of veerveiligheden) zijn aangebracht om in te grijpen als de druk ontoelaatbaar stijgt. Als een beveiliging wordt aangesproken, moet deze afblazen waar dit geen gevaar voor personen kan opleveren.

De ammoniakopslaginstallatie is een samenstel, maar in geval van koude, atmosferische opslag is de opslagtank zelf geen drukapparatuur en hoeft daarom niet te voldoen aan de essentiële veiligheidseisen volgens de PED. Wel moet de tank beoordeeld worden op basis van goed vakmanschap volgens de PED om de risico’s zoveel mogelijk te beperken. Voor de invulling van goed vakmanschap zijn diverse aanvullende maatregelen opgenomen in deze PGS-richtlijn.

Een drukopslagtank en de overige componenten in het samenstel (het BOG-verwerkingssysteem, het flashvat, de warmtewisselaar voor opwarmen vloeibare ammoniak, productleidingen, pompleidingen in de tank en pompen) zijn drukapparatuur en deze moeten voldoen aan de essentiële eisen van de PED. Om te voldoen aan de essentiële eisen kan de fabrikant een geharmoniseerde norm toepassen. Dit is echter niet verplicht. Als de fabrikant geen geharmoniseerde norm toepast, zal hij moeten aantonen dat de ammoniakopslaginstallatie (voor zover vallend onder de PED) wel voldoet aan de essentiële eisen van de PED. In de praktijk blijkt het overgrote deel van ammoniakopslaginstallaties (voor zover vallend onder de PED) volgens geharmoniseerde normen te worden gebouwd.

Door middel van het doorlopen van een conformiteitsbeoordelingsprocedure laat de fabrikant zien dat de ammoniakopslaginstallatie voldoet aan de essentiële eisen van de PED. In de Europese productwetgeving is bepaald dat een EU-conformiteitsbeoordelingsinstantie (EU-CBI) toezicht moet houden op deze procedure. Een EU-CBI is geaccrediteerd door de Raad voor Accreditatie. De mate van toezicht is afhankelijk van het risico.

Met het aanbrengen van CE-markering (‘Conformité Européenne’) verklaart de fabrikant dat het apparaat voldoet aan de daarvoor geldende Europese eisen. Als de fabrikant een derde partij is (dus niet de gebruiker), moet déze de CE-markering aanbrengen op de ammoniakopslaginstallatie. Op de componenten/installatiedelen van een ammoniakopslaginstallatie die onder de PED vallen (het samenstel), hoeft slechts één CE-markering te worden aangebracht, dus niet op elk afzonderlijk drukapparaat. Aan de andere kant behouden drukapparaten die met een eigen CE-markering in het samenstel zijn opgenomen, wél de eigen markering. Samen met de CE-markering moet algemene informatie (zoals naam en adres van de fabrikant, bouwjaar en essentiële maximaal toelaatbare grenswaarden) en specifieke gegevens die voor een veilige installatie, werking en gebruik van belang kunnen zijn (zoals afmetingen, toegepaste persdruk, insteldruk drukbeveiliging, vermogen, enz.), op de kenplaat worden aangebracht.

Als de conformiteitsbeoordelingsprocedure met succes is doorlopen, stelt de fabrikant een verklaring van overeenstemming op. Dit is een verklaring dat de ammoniakopslaginstallatie voldoet aan de essentiële eisen van de van toepassing zijnde productrichtlijnen. Verder stelt hij een technisch dossier samen. Dit dossier omvat ten minste:

• een algemene beschrijving van ammoniakopslaginstallatie;
• ontwerp- en fabricagetekeningen en schematische voorstellingen van componenten;
• beschrijvingen en toelichtingen bij de tekeningen en schematische voorstellingen;
• een lijst van toegepaste (geharmoniseerde) normen;
• berekeningen van ontwerpen, uitgevoerde controles;
• testverslagen.

De fabrikant is niet verplicht het technisch constructiedossier te overhandigen aan de gebruiker, maar het wordt aanbevolen om met de aanschaf van de ammoniakopslaginstallatie te bedingen dat het technisch dossier wordt meegeleverd.

Ten slotte is de fabrikant verplicht een gebruikershandleiding mee te leveren met de ammoniakopslaginstallatie. Hierin worden de restrisico’s beschreven en worden instructies gegeven voor hoe de installatie veilig kan worden gebruikt.

7.2.3Gebruik Normatief

Het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016 (Wbda 2016) stelt niet alleen eisen aan het in de handel brengen van drukapparatuur, maar ook aan de ingebruikname en het gebruik van drukapparatuur. Het is de verantwoordelijkheid van de gebruiker van de ammoniakopslaginstallatie om hieraan te voldoen. De gebruiker moet de ammoniakopslaginstallatie laten keuren voordat deze in gebruik wordt genomen, bij wijzigingen of reparaties en verder zo vaak als nodig is.

De indeling van drukapparatuur bepaalt wie deze keuringen moet uitvoeren en wanneer de keuringen moeten plaatsvinden. Dit is geregeld in de Warenwetregeling drukapparatuur 2016. Verplichtingen die zijn opgenomen in een besluit, worden vaak uitgewerkt in een regeling. In de Warenwetregeling drukapparatuur 2016 is drukapparatuur aangewezen die in de risicocategorie valt die moet worden gekeurd door een Nederlandse conformiteitsbeoordelingsinstantie (NL-CBI). Ook een NL-CBI is door de Raad voor Accreditatie geaccrediteerd.

Drukapparatuur die niet is aangewezen, moet op grond van het Arbobesluit worden gekeurd door een deskundige.

Bij ammoniakopslaginstallaties zijn de vaten aangewezen drukapparatuur als de druk P · volume V boven een bepaalde waarde is. Een leiding is aangewezen boven een bepaalde druk en/of diameter. Een gebruiker kan op verschillende manieren vaststellen welke drukapparatuur in de ammoniakopslaginstallatie aangewezen drukapparatuur is:

• aan de hand van artikel 2 van de Warenwetregeling drukapparatuur 2016;
• door de fabrikant te benaderen (misschien staat het in de handleiding van de installatie);
• door een NL-CBI te benaderen.

De aangewezen drukapparatuur in de ammoniakopslaginstallatie moet worden gekeurd voordat deze de eerste keer in gebruik wordt genomen. Het doel van de keuring voor ingebruikname is om vast te stellen of de ammoniakopslaginstallatie voldoet aan de Europese richtlijnen en veilig kan worden gebruikt. Daarbij wordt onder andere beoordeeld of de installatie is opgesteld zoals is opgenomen in de handleiding. De keuring wordt uitgevoerd door een NL-CBI. Deze geeft een verklaring van ingebruikneming af.

Het doel van de periodieke herkeuring is om vast te stellen of de installatie nog veilig kan worden gebruikt. Aangewezen drukapparatuur wordt elke vier jaar gekeurd door een NL-CBI, ammoniakkoelinstallaties vaak elke zes jaar. Hiervoor wordt een verklaring van herkeuring afgegeven. De keuring van niet-aangewezen drukapparatuur moet worden uitgevoerd door een deskundige. Deze stelt ook hiervan een rapportage op. Dit is verplicht op basis van het Arbeidsomstandighedenbesluit. De gebruiker is ervoor verantwoordelijk dat er afstemming plaatsvindt tussen de NL-CBI en de deskundige over hoe de ammoniakopslaginstallatie in zijn geheel weer veilig kan worden gebruikt.

Ook het uitvoeren van reparaties en wijzigingen aan de ammoniakopslaginstallatie is de verantwoordelijkheid van de gebruiker. Daarbij is veelal toezicht vereist door een NL-CBI. Voordat een reparatie of wijziging wordt uitgevoerd, wordt aangeraden om contact te zoeken met een NL-CBI. Bepaalde ingrijpende wijzigingen kunnen tot gevolg hebben dat de gegevens op de kenplaat niet meer kloppen. In dat geval moet een EU-CBI hierbij worden betrokken. Regulier onderhoud aan de ammoniakopslaginstallatie moet worden uitgevoerd zoals is voorgeschreven in de handleiding van de fabrikant.

Zolang de ammoniakopslaginstallatie in werking is of in werking kan worden gesteld, bewaart de gebruiker de volgende documenten:

• de EG-verklaring van overeenstemming (volgens de ‘oude’ PED 97/23/EG) of de EU-conformiteitsverklaring (volgens de ‘nieuwe’ PED 2014/68/EU);
• de gebruiksaanwijzing;
• de verklaring van ingebruikneming;
• de verklaring van herkeuring;
• het aantekenblad;
• de bij de beoordelingen en keuringen behorende rapporten.

Het aantekenblad wordt meegeleverd met de verklaring van ingebruikneming. Uitsluitend de betrokken NL-CBI is bevoegd op het aantekenblad aantekeningen te maken.

De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder op de naleving van de Arbeidsomstandighedenwet (en het Arbeidsomstandighedenbesluit) en de Warenwet (en het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016). De verplichtingen uit deze wetten worden niet als maatregel opgenomen in deze PGS. In deze PGS worden de verplichtingen van de gebruiker samengevat. De verplichtingen in de Arbowet en de Warenwet en de onderliggende besluiten kunnen evenmin worden opgenomen in een omgevingsvergunning.

7.3.1Wetgeving Normatief

Wanneer de kans bestaat dat er een explosieve atmosfeer ontstaat, zijn er twee vormen van directwerkende wetgeving van toepassing. Enerzijds zijn er de verplichtingen voor de werkgever die voortvloeien uit het Arbeidsomstandighedenbesluit. Anderzijds zijn er de verplichtingen voor de fabrikant van explosieveilige apparatuur die voortvloeien uit het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016.

Hieronder wordt een nadere toelichting gegeven op deze besluiten. De verplichtingen vanuit deze besluiten zijn niet in deze PGS opgenomen.

De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder op de naleving van beide besluiten.

Meer informatie is te vinden in de volgende documenten:

• ATEX 2014/34/EU Guidelines, 3nd edition – May 2020;
• Niet-bindende praktijkgids met het oog op de tenuitvoerlegging van Richtlijn 1999/92/EG – april 2005;
• Richtlijn voor uitvoering van productvoorschriften van de EU (de Blauwe Gids) – 2022.

7.3.2Verplichtingen werkgever Normatief

Wanneer er binnen een bedrijf brandbare stoffen (gassen, vloeistoffen en vaste stoffen) aanwezig zijn, dan bestaat het gevaar op explosie. Werknemers moeten worden beschermd tegen dit gevaar.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit heeft daartoe verplichtingen opgenomen waar de werkgever invulling aan moet geven. Het doel van deze verplichtingen is:

• het ontstaan van explosieve atmosferen zoveel mogelijk te voorkomen;
• de ontsteking van explosieve atmosferen te vermijden;
• de schadelijke gevolgen van een explosie te beperken.

De verplichtingen waar de werkgever invulling aan moet geven, worden beschreven in hoofdstuk 3 'Inrichting arbeidsplaatsen', paragraaf 2a; artikel 3.5a t/m 3.5f van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Samengevat betreft dit de volgende verplichtingen:

• het beoordelen van explosierisico's (risico-inventarisatie en -evaluatie);
• het indelen van gebieden waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen in gevarenzones (zie Paragraaf 7.3.3);
• het nemen van zowel technische als organisatorische maatregelen in gevarenzones;
• het informeren van medewerkers;
• het vastleggen van bovenstaande in een explosieveiligheidsdocument.

Met het opnemen van deze verplichtingen in het Arbeidsomstandighedenbesluit is de Europese richtlijn 1999/92/EG in de Nederlandse wetgeving opgenomen.

Informatieve aanwijzingen voor het opstellen van een gevarenzone-indeling staan in NPR 7910-1:2020+C1:2021 voor gasexplosiegevaar en NPR 7910-2:2020+C1:2021 voor stofexplosiegevaar.

Aanvullende informatie over het opstellen van een explosieveiligheidsdocument en hoe een werkgever moet omgaan met explosieveiligheid, zijn te vinden via het arboportaal.

7.3.3Explosieveilige apparatuur Normatief

De in de voorgaande paragraaf genoemde gevarenzone-indeling kent een indeling naar zones volgens onderstaande tabel.

Tabel 2 – Aanwezigheid van explosieve atmosfeer

Wanneer er sprake is van een gevarenzone, dan moet de apparatuur die wordt geplaatst binnen deze zone, geschikt zijn volgens het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016 volgens het volgende principe:

• Zone 0/20 – categorie 1-apparatuur;
• Zone 1/21 – categorie 1- of categorie 2-apparatuur;
• Zone 2/22 – categorie 1-, categorie 2- of categorie 3-apparatuur.

De fabrikant van de apparatuur geeft aan in zijn EU-conformiteitsverklaring tot welke categorie de desbetreffende apparatuur behoort en wat het beoogde gebruik ervan is. Deze EU-conformiteitsverklaring is verplicht voor fabrikanten en komt voort uit de Europese productrichtlijn 2014/34/EU. Deze richtlijn heeft betrekking op de technische integriteit en bevat doelvoorschriften voor apparatuur en beveiligingssystemen die worden gebruikt op plaatsen met explosiegevaar.

In Nederland is de productrichtlijn 2014/34/EU geïmplementeerd in het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016.

7.3.4Aandachtspunten bij de opslag (atmosferische en drukopslag) van ammoniak Normatief

Als er ammoniak vrijkomt, kan er zich in een besloten ruimte een explosieve atmosfeer vormen. Voor situaties in gesloten gebouwen is altijd een gevarenzone-indeling opgesteld in overeenstemming met NPR 7910-1. Voor situaties in de buitenlucht kan het niet zinvol lijken om een gevarenzone-indeling uit te voeren. Dit zal dan echter uit de RI&E blijken. Als er sprake is van explosieve atmosferen, dan is een explosieveiligheidsdocument verplicht.

Het is voor de werkgever van belang om informatie te hebben over de omvang en de klasse van de gevarenzone die door de installatie (of onderdelen daarvan) wordt gecreëerd. De werkgever moet vervolgens conform het Arbeidsomstandighedenbesluit passende maatregelen nemen ter bescherming van de werknemers. De informatie die de werkgever nodig heeft, moet worden geleverd door de leverancier van de installatie. De leverancier beschikt over de informatie over temperaturen, drukken en technische specificaties van onderdelen die van belang zijn bij het bepalen van de gevarenzones. De vorm waarin de informatie wordt geleverd (bijvoorbeeld een complete zoneringstekening), moet worden afgestemd tussen de eindgebruiker/werkgever en de leverancier.

Apparaten die onderdeel zijn van de installatie, moeten door de leverancier van de installatie worden geselecteerd op geschiktheid voor toepassing in een gevarenzone.

Wanneer het samenstel op locatie wordt opgebouwd (installatie), dan valt het geheel buiten het toepassingsbereik van de Europese productrichtlijn 2014/34/EU.

Wordt het samenstel geleverd als een kant-en-klaarproduct, dan valt dit product wel onder de Europese productrichtlijn 2014/34/EU en moet de fabrikant overeenstemming met deze richtlijn aantonen. De fabrikant moet instructies verstrekken voor onder andere het installeren, het gebruik, het onderhoud van het samenstel.

7.3.5Wijzigingen aan bestaande installatie Normatief

Als aan een bestaande installatie wijzigingen worden doorgevoerd, dan zal opnieuw moeten worden vastgesteld in hoeverre de wijzigingen van invloed zijn op het ontstaan van een explosieve atmosfeer. Als dit het geval is, zullen maatregelen ter voorkoming van ontsteking en ter bescherming van werknemers opnieuw moeten worden overwogen.

Bij substantiële wijzigingen aan explosieve-atmosfeergecertificeerde apparatuur zal opnieuw overeenstemming met de 2014/34/EU-richtlijn, volgens de daarvoor geldende procedures, moeten worden vastgesteld. Dit geldt ook wanneer de eindgebruiker wijzigingen aanbrengt. De eindgebruiker wordt in dat geval beschouwd als fabrikant.

Wijzigingen aan een bestaande installatie kunnen bestaan uit:

• het vervangen van onderdelen (als gevolg van slijtage);
• reparatie;
• modificaties.

7.5.1Veiligheidsafstanden (A+D) Normatief

Bij het bepalen van de interne veiligheidsafstanden zijn de volgende onderdelen van de ammoniakopslag van belang:

• de opslagtank (atmosferisch of drukopslag);
• de productleidingen;
• de laad- en losinstallatie.

Het belangrijkste uitgangspunt bij het vaststellen van interne afstanden is het voorkomen van interne domino-effecten. Hierbij geldt dat de installatie wordt beschermd tegen invloeden van interne objecten. Vanwege het ontbreken van een brandscenario (zie Paragraaf 2.1.3) zijn tussen ammoniakvoerende delen van de ammoniakopslaginstallaties geen interne afstanden van toepassing voor het brandscenario.

7.6.1Inleiding Normatief

In deze paragraaf staan de eisen die gedurende de gehele levensfase aan de (re)constructie en installatie van de ammoniakopslaginstallatie voor atmosferische opslag en toebehoren worden gesteld. De eisen met betrekking tot de periodieke keuring en controle, onderhoud en de benodigde registratiedocumentatie staan in Paragraaf 7.15.

7.6.1.1Algemene uitgangspunten voor veilig ontwerp van de ammoniakopslaginstallatie bij atmosferische opslag (A) Normatief

Het uitgangspunt voor het ontwerp van een ammoniakopslagtank, maar ook het geheel van de ammoniakopslaginstallatie inclusief bijbehorende installaties, is het minimaliseren van de kans dat ammoniak kan vrijkomen. Dit uitgangspunt wordt ingegeven door de grote effectcontouren van een incident met ammoniakopslag, de arbeidsveiligheidsrisico's van het werken met ammoniak en de risico's voor het aquatisch milieu. Een veilig ontwerp van de opslagtank met een lage faalfrequentie is daarbij wenselijk. Deze uitgangspunten leiden tot de volgende uitgangspunten voor maatregelen voor het ontwerp van de ammoniakopslagtank (Afbeelding 2):

• levensduur opslagtank minimaal 50 jaar;
• full-containmentopslagtank;
• opslagtank voorzien van een betonnen buitenwand;
• geen doorvoeringen door wand en bodem;
• interne pompen (incl. interne motor);
• fundering op palen;
• isolatie bij voorkeur niet in de annulaire ruimte tussen binnen- en buitentank.

Deze uitgangspunten zijn nader uitgewerkt in de maatregelen in Paragraaf 7.6.2.

Afbeelding 2 – Schematische weergave full-containmentopslagtank

Toelichting bij de ontwerpuitgangspunten

Levensduur opslagtank minimaal 50 jaar

Het streven is om tijdens de levensduur de opslagtank niet uit bedrijf te hoeven nemen. Dit uitgangspunt is mede gebaseerd op het gegeven dat de opslagtank zo min mogelijk uit bedrijf hoeft te worden genomen door middel van een niet-intrusieve inspectiemethodiek (in-service-inspectie). Het voordeel van een in-service-inspectie zit hem in verschillende aspecten. Het belangrijkste is dat de opslagtank niet blootgesteld hoeft te worden aan een zuurstofatmosfeer, aangezien zuurstof een initiator is voor spanningscorrosie (SCC). Daarnaast hoeft de opslagtank niet naar omgevingstemperatuur te worden gebracht, waardoor spanningen in het materiaal worden vermeden. Door het uitvoeren van een in-service-inspectie in plaats van een out-of-service-inspectie wordt operationele downtime van de opslagtank beperkt. Er zijn ook incidenten bekend die juist zijn opgetreden tijdens het commisioning- en decommissioningproces van een opslagtank (o.a Rostock 2005). De risico's als gevolg van het te snel opwarmen en te snel afkoelen van de opslagtank liggen in de spanningsopbouw in het materiaal en initieert daarmee spanningscorrosie (SCC). Deze risico's kunnen worden vermeden met een in-service-inspectie. Voor een nadere uitleg over spanningscorrosie(SCC) en de verschillende factoren die van invloed zijn op het corrosiemechanisme van spanningscorrosie (SCC), zie Paragraaf 7.7.1.1. Naast spanningscorrosie (SCC) is het degradatiemechanisme van vermoeiing (low cycle fatigue) van belang bij het veelvuldig vullen en legen van een gekoelde ammoniak opslagtank als onderdeel van een importterminal van ammoniak.

Voor zowel nieuwe als bestaande opslagtanks geldt dat de levensduur van een gekoelde ammoniak opslagtank wordt bepaald door de monitoring van spanningscorrosie (SCC) door in-service-inspecties. Deze in-service-inspecties vinden plaats na 6 jaar, na 12 jaar en vervolgens periodiek middels de RBI methodiek met een interval van maximaal 12 jaar. Deze inspecties stellen de onafhankelijke deskundige ammoniakopslagtanks in staat om te constateren of spanningscorrosie (SCC) aanwezig is, wat de eventuele omvang van deze spanningscorrosie (SCC) is en wat de effecten op termijn daarvan zijn. De consequenties kunnen een verhoogde inspectiefrequentie zijn of tot afkeur leiden. Het juiste operationele gebruik van een gekoelde ammoniak opslagtank maakt dat het degradatiemechanisme van spanningscorrosie (SCC) niet of nauwelijks kans heeft zich te manifesteren en daardoor theoretisch geen belemmering vormt voor de levensduur van de opslagtank. Het aanvullende degradatiemechanisme van vermoeiing wordt meegewogen in de RBI methodiek voor de inspectietermijnen van zowel bestaande als nieuwe ammoniak opslagtanks. De inspectieresultaten en de beoordeling daarvan door de onafhankelijke deskundige ammoniakopslagtanks zijn bepalend voor het oordeel van de resterende levensduur van een ammoniak opslagtank.

Voorgaande zorgt er voor dat in deze PGS-richtlijn, net als voor nieuwe opslagtanks, ook voor bestaande opslagtanks geen einddatum is gesteld waarbij deze moet zijn vervangen door een nieuwe tank. Ook bestaande tanks worden immers in het kader van deze PGS-richtlijn gezien als BBT zolang deze voldoet aan de gestelde aanvullende maatregelen voor bestaande opslagtanks in deze PGS-richtlijn (zie verderop in deze paragraaf). Voor de maatregelen zijn implementatietermijnen opgenomen.

Full-containmentopslagtank

Er bestaan meerdere constructievormen voor de opslag van gekoelde ammoniak: de dubbelwandige opslagtank (double containment) en de volledig omsloten opslagtank (full containment). Het nadeel van een double-containmentopslagtank is dat bij lekkage uit de binnentank (primaire tank) de vloeistof wordt opgevangen door de secundaire tank, maar er wel ammoniakdamp op hoogte wordt geëmitteerd naar de atmosfeer. De full-containmentopslagtank heeft dit nadeel niet. Bij een lekkage van de binnentank (primaire tank) zal er geen ammoniakdamp geëmitteerd worden naar de atmosfeer. Dit maakt de full-containmentopslagtank een beter concept dan een double-containmentopslagtank. Full-containment wordt om die reden beschouwd als de best beschikbare techniek (BBT) voor nieuwbouw. Voor bestaande ammoniakopslagtanks die zijn ontworpen en gebouwd voor de opslag van ammoniak geldt dat de constructievorm van een double-containmentopslagtank ook als BBT wordt beschouwd. Voornoemde wijzen van constructie zorgen er ook voor dat ammoniakopslagtanks onderling geen risico vormen voor elkaar en er geen sprake is van onderlinge domino-effecten.

Betonnen buitenwand

Een betonnen buitenwand biedt bescherming tegen een drukgolf en de impact van fragmenten, brokstukken en projectielen en biedt bescherming tegen warmteaanstraling van buitenaf. Fragmenten kunnen ontstaan bij een explosie van bijvoorbeeld een drukvat of leiding onder druk. Wanneer fragmenten de stalen buitenwand van een full-containmentopslagtank perforeren, zal een ammoniakdampwolk op leefniveau ontstaan; wanneer ook de wand van de primaire opslagtank geperforeerd wordt, zal de opslagtank leeglopen. Om dit risico te ondervangen is een betonnen buitenwand de BBT. Een aanvullend voordeel is dat de betonnen buitenwand, inclusief regendak, bescherming biedt tegen weersinvloeden in de ruimte tussen de betonnen buitenwand en de stalen secundaire tank. De levensduur van de isolatie, die aan de buitenzijde van de stalen secundaire tank kan worden aangebracht, wordt hiermee verlengd en het risico op corrosie onder de isolatie van de stalen secundaire tank wordt hiermee verlaagd, omdat er geen water in de isolatie kan indringen. Ter bescherming van de isolatie is deze behandeld met een dampwerkende laag (vapour barrier). Voor conditionering van de isolatie kan gespoeld worden met droge lucht in de ruimte tussen de betonnen buitenwand en de stalen secundaire tank.

Geen doorvoeringen door wand en bodem en interne pompen

Er mogen geen doorvoeringen door de primaire tank aanwezig zijn. Deze doorvoeringen door de wand geven een grotere kans op vloeistoflekkage en het leeglopen van de opslagtank. Ook wordt hierdoor een koppeling tussen binnen- en buitentank voorkomen, wat de kans op falen van de opslagtank verder verlaagt.

Door pompen in de opslagtank te plaatsen, worden kwetsbare doorvoeringen door de wand of bodem vermeden, omdat bij externe pompen een doorvoer tussen wand of bodem nodig is. Ook geldt dat de tankdoorvoering bij een in-service-inspectie met een robot een obstakel wordt, terwijl de lassen rond de doorvoering juist goed onderzocht moeten worden. Uiteraard moeten de interne pompen ook onderhouden worden, wat betekent dat iedere pomp periodiek uit de vloeistof ‘getrokken’ zal worden voor onderhoud. De arbeidsveiligheidsrisico's voor zowel de configuratie van interne als externe pompen worden als niet significant verschillend beschouwd, gezien de 'first break'-procedures die gevolgd moeten worden.

Voor bestaande double-containmentopslagtanks wordt de configuratie van externe pompen met een doorvoering door de primaire stalenwand en de secundaire betonnen wand beschouwd als BBT in combinatie met aanvullende maatregelen, zoals bescherming tegen vallende objecten en een verbeterde betrouwbaarheid van de beveiligingsloop, voor het voorkomen van uitstroom uit de opslagtank, zie M148 en M150.

Naast het voorkomen van doorvoeringen door de primaire tankwand zijn drie typen doorvoering door de secundaire stalenwand van een full-containmentopslagtank wel toegestaan, zie M30 en M32. Dit betreffen doorvoeringen voor twee mangaten die zijn bedoeld om tijdens de bouw van de full-containmentopslagtank de annulaire ruimte te kunnen betreden en materialen en mensen af en aan te voeren. Ook werkzaamheden die aan een full-containmentopslagtank zouden moeten worden uitgevoerd in de annulaire ruimte bij het uit bedrijf zijn van de opslagtank, kunnen via deze mangaten worden uitgevoerd. Het aanwezig zijn van kooiladders of andere constructies om betreding mogelijk te maken van de annulaire ruimte tijdens het uit bedrijf zijn van de opslagtank vormen een belemmering om in-service-robotinspectie uit te voeren. Daarom zijn deze gelaste mangaten benodigd. Belangrijk is dat na gebruik deze mangaten weer worden dichtgelast en gegloeid om het materiaal weer spanningsvrij te krijgen.

Het tweede type doorvoering is bedoeld voor het mogelijk maken van een in-service-robotinspectie. Voor een dergelijke inspectie zijn verschillende mogelijkheden om een robot in de annulaire ruimte te brengen. Dat kan met sluisdoorvoeringen door het dak en het hangende binnendak. Maar ook een doorvoering die is aangebracht boven het vloeistofniveau door alleen de secundaire stalen tankwand is toegestaan. In verband met de begeleidingskabel aan een inspectierobot zijn vier sluisdoorvoeringen, dan wel door het dak, dan wel de de secundaire stalenwand rondom de tankwand, te verwachten.

De laatste doorvoering door de secundaire stalenwand is een verplichte noodvoorziening die in het geval van een calamiteit, waarbij de primaire tank heeft gefaald en de secundaire stalen wand is gevuld, gebruikt kan worden om de ammoniak vloeistof uit de annulaire ruimte te pompen, zie M32.

Fundering op palen

Een risico is dat de grond onder de opslagtank bevriest door de koude ammoniak in de opslagtank en dat deze daardoor instabiel wordt. Door toepassing van een fundering op palen met een zogenoemde 'air gap' wordt dit voorkomen. Een alternatief is elektrische vloerverwarming. Het nadeel van deze oplossing is dat de stroom kan uitvallen en daarmee alsnog de grond bevriest. Een tweede nadeel is het stroomverbruik. De vloerverwarming zal een flinke hoeveelheid stroom op jaarbasis gebruiken. Een fundering op palen kent deze problemen niet. Echter bij bestaande double-containmentopslagtanks wordt een bestaand elektrisch verwarmingssyteem onder voorwaarden toegestaan, zie M149.

Isolatie bij voorkeur niet in de annulaire ruimte tussen binnen- en buitentank

Isolatiematerialen in een ammoniakomgeving zijn vaak aan degradatie van het isolatiemateriaal onderhevig. Isolatiematerialen (zoals PIR, PUR en PUF) zijn niet bestand tegen ammoniak en kunnen niet worden toegepast in de full-containmentopslagtank. Dit maakt dat een full-contaimentopslagtank met een metalen liner en een betonnen buitenwand niet geschikt is voor het toepassen van deze isolatiematerialen, omdat bij die configuratie er isolatie aan de binnenkant van de opslagtank noodzakelijk is. Vandaar dat er in de industrie bij een full-containmentopslagtank (staal-staal-opslagtank) isolatie wordt aangebracht aan de buitenkant van de buitenste stalen wand.

Deze stalen wand met uitwendige isolatie wordt beschermd met een betonnen buitenwand op ongeveer 1 à 2 m afstand ten opzichte van de binnentank tegen externe impact en met een regendak aan de bovenkant tegen weersinvloeden. Deze bescherming tegen weersinvloeden heeft als voordeel dat de levensduur van het isolatiemateriaal wordt verlengd. Ter voorkoming van vochtindringing in de isolatie is deze voorzien van een dampremmende laag (vapour barrier). Voor conditionering van de isolatie kan gespoeld worden met droge lucht in de ruimte tussen de betonnenwand en de stalen secundaire tank.

Perliet wordt als isolatiemateriaal in een full-containmentopslagtank gebruikt om o.a. cryogene vloeistoffen zoals LNG met een opslagtemperatuur van -162 °C koud te houden. Wereldwijd zijn er ook voorbeelden bekend voor de toepassing van perliet bij ammoniakopslagen. Het nadeel van perliet is echter dat hiermee de annulaire ruimte wordt opgevuld en het gas, in dit geval ammoniak, zich tussen het perliet gaat bevinden. Dit laatste geeft problemen bij het ammoniakvrij maken van de opslagtank bij een out-of-service-inspectie en het opslaan/verwerken van de perliet buiten de tank gedurende de inspectie. Het feit dat de annulaire ruimte gevuld is met perliet maakt het onmogelijk om een in-service-inspectie uit te voeren, waarbij de buitenkant van de binnentank met een robot wordt geïnspecteerd. Een keuze voor perliet zou dus leiden tot meer out-of-service-inspecties met de daarbij behorende problemen met het vrijkomende perliet. Deze eigenschappen dragen niet bij aan het streven om zoveel mogelijk in-service-inspecties te doen en de tank zo min mogelijk uit bedrijf te hoeven nemen. Daarom is het gebruik van perliet als isolatiemateriaal voor de opslag van ammoniak niet toegestaan.

Voor isolatie worden er behalve perliet geen materialen uitgesloten of alleen een bepaalde toepassing voorgeschreven om toekomstige innovaties mogelijk te maken. Wel zijn er voorwaarden vanuit de maatregelen voor onderhoud en inspectie, zie Paragraaf 7.15.2, bijvoorbeeld het mogelijk zijn van 'acoustic emission testing' (AET).

Condensatie in de annulaire ruimte

Condensatie in de annulaire ruimte van ammoniak is een natuurlijk proces dat kan worden beperkt door het juist opereren van de atmosferische opslagtank. Belangrijke voorwaarden hiervoor zijn het constant houden van de dampdruk tijdens het vulproces van de opslagtank en het koud vullen van de opslagtank met een inkomende ammoniaktemperatuur tussen de -32,0 °C en de -33,0 °C.

Door het vullen van de opslagtank met een inkomende ammoniaktemperatuur tussen de -32,0°C en de -33,0°C kan de operationele druk in de opslagtank toenemen. De heersende operationele dampdruk is tot aan de start van het vulproces in evenwicht met de vloeibare ammoniak in de opslagtank. Doordat er een hogere dampdruk door het vullen kan ontstaan, is er in de annulaire ruimte ammoniakdamp aanwezig met een temperatuur die correspondeert met die hogere dampdruk. Deze temperatuur van de ammoniakdamp in de annulaire ruimte kan hoger zijn dan de vloeibare ammoniak in de binnentank. Deze fysische situatie heeft tot gevolg dat relatief warmere ammoniakdamp (watervrij) in de annulaire ruimte kan condenseren tegen de buitenkant van de koude binnentank ter plaatse van het vloeistvloeistofniveau in de binnentank. Condensatie van watervrije ammoniak tegen de buitenkant van de binnentank is ongewenst omdat de inhibitor (water) tegen SCC ontbreekt. Uit navraag bij verschillende operators van atmosferische ammoniakopslagtanks komt naar voren dat in de praktijk condensatie van ammoniak in de annulaire ruimte slechts beperkt voorkomt. Ondanks dit gegeven is in M23 wel voorgeschreven dat detectie van vloeibare ammoniak in de annulaire ruimte aanwezig moet zijn en dat gedetecteerde vloeibare ammoniak onmiddellijk moet worden verwijderd.

Er zijn een aantal technieken of combinaties van technieken om de gecondenseerde ammoniak te verwijderen. Voor de verwijdering zou een drain conform M31 gebruikt kunnen worden. Echter de voorkeur gaat uit naar systemen of technieken die geen doorvoering door de bodem nodig hebben.

Een optie is dan ook om de vloeibare ammoniak via een leiding die naar de bovenkant van de opslagtank gaat, met een vacuümpomp af te zuigen als ammoniakgas/vloeistofmengsel. In het ontwerp van de opslagtank kan ook op voorhand rekening worden gehouden met het weer verdampen van ammoniak vanaf de bodem in de annulaire ruimte. Wanneer de isolatiewaarde van het gelamineerde hout/perlietbeton/pokhout onder de bodem van de annulaire ruimte namelijk lager is dan die van de foamblokken onder de binnentank en de isolatie aan de buitenkant van de buitentank, kan gecontroleerd een warmtelek worden gepositioneerd op de bodem in de annulaire ruimte waardoor de gecondenseerde ammoniak weer verdampt.

Een andere techniek maakt gebruik van een ringleiding op de bodem van de annulaire ruimte die ook gebruikt kan worden voor het ingassen van de opslagtank. Deze ringleiding kan in de operationele fase ook gebruikt worden om verdampt ammoniak in gasvorm te injecteren op de bodem van de annulaire ruimte, waarmee de gecondenseerde ammoniak heel gericht kan worden verdampt.

Het doel zoals opgenomen in M23 om te beschikken over een techniek om de gecondenseerde ammoniak te verwijderen geeft de vrijheid om bij het ontwerp van de opslagtank te kiezen uit de verschillende beschikbare technieken.

Temperatuur inkomende ammoniak

Het atmosferisch kookpunt van ammoniak ligt bij -33,4 °C en bij temperaturen hoger dan -33,4 °C streeft de ammoniak er bij atmosferische omstandigheden naar om van een vloeistof over te gaan naar een gas. Door de vrijkomende damp in een BOG-verwerkingssysteem weer te comprimeren en terug te koelen, wordt de dampdruk in de atmosferische opslagtank geregeld. De inkomende temperatuur van de ammoniak heeft een effect op de hoeveelheid ammoniakdamp die ontstaat en verwerkt moet worden tijdens het vulproces. De hoeveelheid vrijkomende ammoniakdamp tijdens het vulproces wordt bepaald door het verdrongen volume (constante factor) en de temperatuur van de inkomende ammoniak, waarvan een gedeelte flasht (variabele factor). De hoeveelheid flash (ammoniakdamp) die vrijkomt tijdens het vulproces, is afhankelijk van de operationele druk in de opslagtank. De dampdruk in de opslagtank heeft ook een relatie met de druk in de atmosfeer. Voor een stabiele operatie van de opslagtank binnen de designspecificaties van de opslagtank is een range van 20 mbar tot 55 mbar drukverschil tussen de tank en de atmosfeer voorgeschreven in M86.

Voor het regelen van de opslagcondities in de opslagtank is er niet voor gekozen om op temperatuur te sturen omdat het verschil in dampdruk in de opslagtank en de luchtdruk in de atmosfeer bepalend is voor het openen van (lage)drukbeveiligingen. Alleen tijdens het vulproces van de opslagtank mag het drukverschil oplopen tot maximaal 70 mbar. Een drukverschil van 70 mbar komt bij atmosferische omstandigheden in de buitenlucht overeen met een inkomende ammoniaktemperatuur van -32,0 °C. Het drukverschil van 70 mbar tijdens het vulproces geeft nog genoeg marge in relatie tot de maximale ontwerpdruk van 100 mbar tot 500 mbar en garandeert een robuust ontwerp en ruim werkgebied, zie M9. Dit is ook passend voor luchtdrukken in de atmosfeer die variëren ten opzichte van de ideale atmosferische omstandigheid van 1013 mbar, waar de -32,0 °C mee correspondeert.

De maximale inkomende temperatuur van ammoniak van -32,0 °C uit de terminalspecificaties (zie M96) komt dus overeen met een dampdruk van 70 mbar bij atmosferische omstandigheden in de buitenlucht. Bij het met nog warmere temperaturen vullen van de tank wordt het variabele aandeel van de vrijkomende ammoniakdampen (flash) groter en wordt de opslagtank een veredeld flashvat. Een flashvat is ontworpen als een drukvat met een ontwerpdruk groter dan 0,5 bar. Een atmosferische opslagtank heeft een maximale ontwerpdruk tussen de 100 mbar en 500 mbar, echter in de praktijk is 250 mbar constructief het maximum qua designspecificaties. Een atmosferische opslagtank is niet ontworpen om grote temperatuurverschillen te compenseren. Het opereren van een opslagtank als het ware een flashvat heeft als gevolg dat het proces van condensatie van watervrije ammoniak in de annulaire ruimte niet wordt geminimaliseerd (zie voorgaande paragraaf) en is daarmee ongewenst.

De temperatuur van de binnenkomende ammoniak in een atmosferische opslagtank mag ook niet kouder zijn dan -33,0 °C omdat bij atmosferische omstandigheden buiten de tank deze temperatuur correspondeert met een bedrijfsdruk van 20 mbar in de tank. Uitgaande van een setpoint van -5 mbar van de lagedrukbeveiligingen uit M21 ontstaat bij een inkomende temperatuur lager dan - 33,0 °C te weinig marge om het drukverschil tussen de opslagtank en de atmosfeer tussen de 20 mbar en 55 mbar goed te kunnen regelen bij een sterke stijging van de luchtdruk in de atmosfeer. Het opengaan van de lagedrukbeveiligingen, het vervolgens aanzuigen van buitenlucht en het daarmee introduceren van zuurstof in de opslagtank, moet worden voorkomen omdat zuurstof een initiator is voor SCC.

Daar het BOG-verwerkingssysteem is bedoeld om de operationele druk in de atmosferische opslagtank te verlagen, zijn voor het verhogen van de druk in de opslagtank geen maatregelen beschikbaar anders dan het uitschakelen van het BOG-verwerkingssysteem. Hierbij zal door warmte-intreding van buitenaf de inhoud van de atmosferische opslagtank langzaam opwarmen en zal de druk in de opslagtank oplopen om het drukverschil tussen de opslagtank en de atmosfeer terug te brengen naar de range van 20 mbar tot 55 mbar. Afhankelijk van de atmosferische omstandigheden is het dus belangrijk om te kiezen voor een temperatuur van de inkomende ammoniak in de range van -33,0 °C tot -32,0 °C om het drukverschil tussen de opslagtank en de atmosfeer te regelen tussen de 20 mbar en 55 mbar en de dampdruk in de opslagtank constant te houden tijdens het vulproces. Dit laatste is weer belangrijk om condensatie in de annulaire ruimte te vermijden.

Een hogere inkomende ammoniaktemperatuur (> -32,0 °C) heeft tot gevolg dat er voor het BOG-verwerkingssysteem onnodig moet worden ingezet op een verhoogde capaciteit om het terugbrengen van het drukverschil tussen de tank en de atmosfeer naar de range van 20 mbar tot 55 mbar te realiseren. Dit reductietraject van de dampdruk zal meer tijd in beslag nemen dan bij het maximale drukverschil van 70 mbar tussen de tank en de atmosfeer tijdens het vullen, zoals beschreven in M86.

Dit laatste zal betekenen dat de temperatuur in de opslagtank langer op een hogere operationele druk en daarmee temperatuur dan -32,0 °C zal opereren. Dit heeft gevolgen voor de effectduur en de grootte van verschillende scenario’s. Zo leidt een temperatuurverhoging van de inkomende ammoniak van -33,4 °C naar (bijvoorbeeld) -29,0 °C tot een toename van 20 % voor het gifwolkaandachtsgebied voor het scenario van het instantaan falen van de opslagtank. Voor scenario’s waarbij een gat in het dak van de ammoniak opslagtank zou ontstaan door externe impact, duurt het incident twee keer zo lang bij een temperatuurverhoging van -33,4 °C naar -29,0 °C van de inkomende ammoniak.

Beide beschouwingen laten zien dat het beheersen van de temperatuur van de inkomende ammoniak (tussen -33,0 °C en -32,0 °C) en de operationele opslagcondities (lees: het drukverschil tussen de opslagtank en de atmosfeer regelen tussen 20 mbar en 55 mbar) operationele maatregelen zijn die:

• de kans op het openen van de (lage)drukbeveiligingen (zie M19 en M21) verminderen;
• de effecten van een incident minimaliseren;
• de duur van een incident minimaliseren;
• de condensatie van watervrije ammoniak in de annulaire ruimte minimaliseren.

De “Best Practice” die nu door bestaande terminals wordt toegepast, is om een inkomend schip dat koude ammoniak komt brengen in een vroeg stadium te contacteren en navraag te doen naar de temperatuur van de ammoniaklading. Daarbij wordt dan ook aangegeven om, indien noodzakelijk, de lading terug te koelen naar een temperatuurwaarde tussen -33,0 °C en -32,0 °C, zoals genoemd in de terminal specificaties van M96. Deze handelswijze wordt geacht ook te worden gebruikt bij nieuwe terminals. Deze manier van werken heeft als voordeel dat wordt voorkomen dat een inkomend schip met een te warme lading onnodig in een zeehaven aanwezig is voordat met het lossen van de lading kan worden begonnen. De aanwezigheid van een te warme lading van het inkomende schip in een haven is net zo ongewenst als een hogere temperatuur van de ammoniak in een opslagtank aan de landzijde.

7.6.2Constructie van stationaire atmosferische opslagtanks voor gekoelde vloeibare ammoniak (A) Normatief

7.6.3Leidingen, aansluitingen en toebehoren bij atmosferische opslag (A) Normatief

De eisen voor de leidingen, aansluitingen en toebehoren betreffen de opslagtanks voor gekoelde vloeibare ammoniak (atmosferische opslag). Op leidingen, aansluitingen en toebehoren met een druk > 0,5 bar ten opzichte van de atmosferische druk is het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016 van toepassing. De maatregelen in deze paragraaf zijn aanvullend op het Wbda 2016.