Het doel van deze PGS-richtlijn is om vast te leggen met welke maatregelen de risico's van de installatie voor de productie van waterstof door elektrolyse te beheersen zijn. Deze maatregelen zijn gebaseerd op een risicobenadering die uitgaat van de scenario's die zich voor kunnen doen. Op basis van de scenario's zijn doelen geformuleerd waarmee wordt beoogd een aanvaardbaar veiligheidsniveau te creëren. Uit de doelen zijn vervolgens de maatregelen afgeleid. Deze maatregelen verkleinen de kans op een incident, of voorkomen of beperken de nadelige gevolgen van een incident. Informatie over de risicobenadering staat in van deze richtlijn.

PGS 40 is van toepassing op een installatie voor de productie van waterstof door elektrolyse van watermoleculen (hierna: installatie). Bij elektrolyse worden watermoleculen, onder invloed van elektrische spanning, gesplitst in waterstof en zuurstof.

Onderdeel van de installatie voor de productie van waterstof zijn in elk geval de elektrolyser (inclusief separatoren), de nabehandeling, het buffervat, de compressor, de aangesloten opslag van het geproduceerde waterstof en zuurstof, en procesleidingen en appendages. Ook het vullen van een mobiele opslagvoorziening is onderdeel van de installatie. Een vereenvoudigd voorbeeld van de installatie staat in afbeelding 1.

Voor de productie van waterstof zijn er verschillende typen elektrolysers. Deze zijn gebaseerd op de volgende technieken:

• alkaline water elektrolysis (AWE)
• proton exchange membrane (PEM)
• anion exchange membrane (AEM)
• solid oxide electrolyser cell (SOEC)

Deze richtlijn is van toepassing op alle installaties met deze technieken voor de elektrolyse van watermoleculen. Deze vier technieken zijn beschreven in .

De productie van waterstof door elektrolyse gebeurt zowel op grote industriële schaal als op kleinere schaal. Het kan gaan om bemande en onbemande installaties.

Deze richtlijn is van toepassing op een installatie waarin in totaal meer dan 1 kg waterstof aanwezig kan zijn (opslag is onderdeel van de installatie). Deze ondergrens van 1 kg is gebaseerd op het RIVM rapport 'Effecten van waterstofexplosies'. Uit dit rapport blijkt dat de effecten van waterstofexplosies bij een hoeveelheid van 1 kg beperkt zijn. Bij een explosie van 1 kg waterstof kan op maximaal 35 meter lichte schade ontstaan. Deze afstand gaat uit van het vrijkomen van een geclusterde hoeveelheid van 1 kg waterstof. Omdat de waterstof verspreid in de installatie aanwezig is, zal de effectafstand kleiner zijn.

Tot een hoeveelheid van maximaal 1 kg waterstof is deze PGS-richtlijn niet van toepassing. Bij een hoeveelheid van maximaal 1 kg gaat het bijvoorbeeld om laboratoriumopstellingen. Hiervoor geldt onder andere de Arbowetgeving.

Vereenvoudigd voorbeeld installatie

De volgende activiteiten vallen buiten het toepassingsbereik van deze richtlijn:

• elektrolyse van een andere stof dan watermoleculen;
• omzetten wisselspanning naar gelijkspanning;
• een proces om zuiver water te maken;
• het omzetten van gasvormig waterstof in vloeibaar waterstof;
• de opslag van vloeibaar waterstof;
• de afvoer van waterstof via transportleidingen;
• andere activiteiten met zuurstof dan de opslag van zuurstof (zoals compressie, reinigen, vloeibaar maken, verladen, transporteren);
• de opslag van waterstof die niet is aangesloten op de installatie.

Deze PGS-richtlijn heeft een breed toepassingsbereik. Het gaat zowel over kleine als hele grote installaties. Ook gaat het om kant-en-klare units en op de locatie samengestelde installaties. De techniek is nog volop in ontwikkeling. Er is nog te weinig praktijkervaring om onderscheid te maken in deze verschillende installaties (typicals). Daarom is in deze PGS-richtlijn een maatregel opgenomen die een risicoanalyse verplicht stelt voor degene die de activiteit verricht (). Afhankelijk van de installatie zal deze risicoanalyse meer of minder uitgebreid zijn. Bij een kant-en-klare unit zal de fabrikant deze risicoanalyse hebben uitgevoerd. Dit brede toepassingsbereik, zonder typicals, is afwijkend van andere PGS-richtlijnen.

Deze richtlijn gaat niet in op de emissies naar bodem, water en lucht. Eisen over emissies naar bodem, water en lucht staan in de regels op grond van de Omgevingswet. Wel zijn bodem-, water- en luchtaspecten genoemd als dit consequenties heeft voor de veiligheid van werknemers en voor de veiligheid van de omgeving. Een voorbeeld is een plas met gevaarlijke stoffen. Dit heeft niet alleen risico’s voor de bodem, maar de gevaarlijke stoffen kunnen ook uitdampen of in brand raken en schadelijke effecten hebben op de veiligheid van werknemers of de omgeving. De maatregel van een lekbak heeft dan meerdere doelen.

De richtlijn gaat niet in op de aanpak die nodig is om tot beheersing van de gevaren voor de gezondheid op de lange termijn te komen.

Deze PGS-richtlijn geeft een nadere uitwerking van wettelijke voorschriften op grond van de Omgevingswet, de Arbeidsomstandighedenwet en de Wet veiligheidsregio’s.

In staat een toelichting op de relatie met deze wetgeving.

Naast de eisen in deze PGS-richtlijn zijn er ook andere wetten en regels waaraan een activiteit moet voldoen. Een voorbeeld daarvan is de Warenwet met bijbehorende Warenwetbesluiten. bij deze PGS-richtlijn bevat meer informatie over de wet- en regelgeving die van toepassing kan zijn op de activiteit uit deze PGS-richtlijn.

Deze PGS-richtlijn bevat naast de PGS-eisen (in blauwe kaders) ook een aantal maatregelen (in oranje kaders) waar een bedrijf al aan moet voldoen op grond van andere wetten en regels. Dit is om de PGS-richtlijn beter leesbaar en toepasbaar te maken. Dit geeft voor een bepaald onderwerp een vollediger beeld van maatregelen die invulling geven aan de doelen.

Deze maatregelen hebben een aparte status binnen deze PGS-richtlijn. Een bedrijf moet op grond van andere wetten en regels al aan deze maatregelen voldoen.

Op 15 juli 2024 is een wijziging van de Europese Richtlijn industriële emissies (RIE) gepubliceerd. Hierin is elektrolyse voor de productie van waterstof aangewezen als ippc-installatie als de productiecapaciteit meer is dan 50 ton per dag (capaciteit van ongeveer 100 MW). De richtlijn geldt voor alle lidstaten van de Europese Unie. Lidstaten moeten binnen twee jaar deze wijziging van de RIE implementeren in nationale wetgeving.

In staan maatregelen. Deze maatregelen geven een invulling aan de stand van de techniek en de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening. De maatregelen gelden zowel voor bestaande als voor nieuwe activiteiten. Er zijn geen specifieke implementatietermijnen gesteld voor bestaande installaties. Deze PGS-richtlijn beschrijft de stand van de techniek.

De verwachting is dat bestaande situaties voldoen aan de maatregelen. Als een bestaande situatie nog niet voldoet aan een maatregel, dan moet degene die de activiteit verricht zorgen dat de activiteit alsnog aan de maatregelen voldoet. De termijn hiervoor verschilt per situatie en de toezichthouder bepaalt deze termijn.

Als deze PGS-richtlijn verwijst naar een norm (zoals NEN, EN of ISO), een ander normdocument of een andere specificatie, dan gaat het om de publicatie, inclusief wijzigings- of correctiebladen, zoals die luidde op het moment van de publicatie van deze PGS-richtlijn.

Normen, zoals NEN, EN, ISO of andere normdocumenten of specificaties, worden periodiek opnieuw beoordeeld en zo nodig herzien. De veranderingen zijn vaak beperkt. Wanneer alle bestaande bedrijven toch direct aan de nieuwste editie moeten voldoen, dan kan dat grote (financiële) gevolgen hebben. In deze PGS-richtlijn staat daarom ook een jaartal bij elke verwijzing naar een norm. Het gaat om de norm met dat jaartal, inclusief wijzigings- en correctiebladen. Dat betekent dat die norm blijft gelden zolang de PGS-richtlijn op dit punt niet is gewijzigd.

Soms zijn normen rechtstreeks van toepassing. Bijvoorbeeld omdat andere wetten en regels naar een norm verwijzen. Dat geldt bijvoorbeeld voor normen die horen bij bindende Europese regels. Bepalend voor deze normen is de editie die in die wetten en regels staat.

In ISO 22734-1 staan veiligheidseisen voor waterstofgeneratoren die elektrochemische reacties gebruiken voor elektrolyse van water om waterstof te produceren.

De NTA 8221 geeft eisen voor de veilige productie van waterstof door elektrolyse (AWE en PEM) voor industrieel gebruik. Deze NTA gaat over procesveiligheid en specifiek over de technische en de organisatorische veiligheidsaspecten die daar direct mee samenhangen. Arbeidsveiligheid valt buiten het toepassingsgebied van deze NTA.

Dit hoofdstuk bevat informatie over het proces in de installatie voor de productie van waterstof door elektrolyse van water [hierna: installatie] en de vier technieken van elektrolyse. Daarnaast staat in dit hoofdstuk informatie over de gevaren van waterstof en zuurstof in relatie tot de productie van waterstof.

De productie van waterstof brengt risico’s met zich mee. De grootste risico’s treden op als gevolg van het ongecontroleerd vrijkomen van waterstof of zuurstof en het onbedoeld met elkaar in contact komen van deze stoffen. Het ongecontroleerd vrijkomen van waterstof of zuurstof vindt plaats vanuit de installatie. Het onbedoeld in contact komen van waterstof met zuurstof gebeurt vooral intern in de stack en de separatoren.

De effecten zijn vooral afhankelijk van de hoeveelheid waterstof en zuurstof, de druk en de temperatuur waarbij waterstof en zuurstof vrijkomen.

Bij elektrolyse wordt water, onder invloed van elektrische spanning, ontleed in waterstof (H₂) en zuurstof (O₂). De waterstof zet zich af op de kathode, terwijl zuurstof zich vormt op de anode. Om de elektrische lading te kunnen uitwisselen, wordt gebruik gemaakt van een geleidend membraan of diafragma.

De basiseenheid van een elektrolyser is de cel waar de elektrolyse plaatsvindt. De cel bestaat uit een membraan of diafragma met daarop aangebrachte elektrodes (anode en kathode). Deze zitten ingekapseld tussen twee metalen of kunststof platen, waarlangs water of elektrolyt wordt gevoerd. Het geheel staat onder elektrische spanning en soms ook onder mechanische druk. Een elektrolyser kan bestaan uit meerdere cellen die elk afzonderlijk de elektrolyse kunnen uitvoeren. Meerdere cellen vormen samen een stack, maar een stack kan ook bestaan uit één cel.

Het gas-vloeistofmengsel uit de stack wordt in twee separatoren gescheiden, één voor zuurstof en één voor waterstof. Het is mogelijk om elke stack apart te voorzien van separatoren, maar meerdere stacks kunnen ook zijn aangesloten op dezelfde separatoren.

Bijna altijd wordt de waterstof nabehandeld. Een voorbeeld van een nabehandeling is de verwijdering van zuurstof of water. Het gaat dan om waterdamp of waterdruppels waarin elektrolyt aanwezig kan zijn. Dit is nodig om de kwaliteit van het waterstof te borgen. Een dergelijke nabehandeling voorkomt ook dat een explosief mengsel ontstaat in het leidingwerk. De vereiste kwaliteit van waterstof is afhankelijk van het gebruik. Hiervoor zijn verschillende normen.

Een compressor brengt het geproduceerde waterstof onder druk (comprimeren). Het doel van compressie is:

• compensatie van drukverlies door transport;
• gecomprimeerd waterstof vraagt minder ruimte voor opslag en transport.

Afhankelijk van de noodzakelijke drukverhouding, waterstofkwaliteit en het noodzakelijke regelbereik zijn verschillende typen compressoren (compressietechnieken) beschikbaar.

De geproduceerde waterstof kan worden opgeslagen in bijvoorbeeld een opslagtank of een mobiele opslagvoorziening, zoals een tankwagen of flessenbatterij. De geproduceerde waterstof kan ook met leidingen worden afgevoerd. Dit geldt ook voor zuurstof. In de praktijk wordt zuurstof vaak afgeblazen, behalve als het in de directe omgeving kan worden gebruikt.

Het vullen van een tankwagen gebeurt in een zogenoemd ‘waterstofvulcentrum’ (). Het proces omvat het ontvangen van waterstof, het comprimeren ervan tot de noodzakelijke druk en het vervolgens in de tankwagen doseren voor distributie. Een doseersysteem regelt de vulling van de tankwagen. Zodra de tankwagen tot de gewenste druk is gevuld, stopt de vulling en wordt de tankwagen losgekoppeld van het vulsysteem. Het vullen van een flessenbatterij gebeurt op vergelijkbare wijze.

De installatie is voorzien van afblaasvoorzieningen. Dit zijn veiligheidsvoorzieningen met als doel om de installatie drukloos te maken en gevaar voor explosie weg te nemen. Als bijvoorbeeld de druk in de installatie te hoog wordt, wordt het teveel aan waterstof afgeblazen (ook ‘venten’ genoemd). Afblazen gebeurt ook tijdens opstarten en afschakelen en om de installatie gasvrij te maken. Bij het afblazen kan de keuze worden gemaakt om tijdens het afblazen de waterstof bewust te ontsteken (affakkelen).

Zuurstof wordt meestal afgeblazen, behalve als het in de directe omgeving kan worden gebruikt.

Bij (onderhouds)werkzaamheden wordt stikstof gebruikt voor het spoelen van leidingen of onderdelen van de installatie. Daarnaast wordt stikstof gebruikt voor het veilig stellen van de installatie bij het opstarten en afschakelen. Hiervoor kan bijvoorbeeld een opslagtank voor stikstof of een gasfles op de locatie aanwezig zijn. In PGS 9 en PGS 15 staan eisen voor een opslag van stikstof.

Bij elektrolyse worden watermoleculen, onder invloed van elektrische spanning, gesplitst in waterstof (H₂) en zuurstof (O₂). Waterstof vormt zich op de kathode, terwijl zuurstof zich vormt op de anode. Om de elektrische lading te kunnen uitwisselen, wordt er gebruikgemaakt van een geleidend membraan of een elektrolyt.

Er zijn verschillende typen elektrolysers, gebaseerd op de volgende technieken: Alkaline Water Elektrolysis (AWE), Proton Exchange Membrane (PEM) , de Anion Exchange Membrane (AEM) en de Solid Oxide Electrolyser Cell (SOEC). De belangrijkste kenmerken staan indicatief in .

Bij Alkaline Water Elektrolysis (AWE) worden de zuurstofkant (anode) en waterstofkant (kathode) van de cel gescheiden door een dun diafragma. Dit diafragma zit in een cel gevuld met elektrolyt. Het elektrolyt is meestal een oplossing van kaliumhydroxide (KOH) of natriumhydroxide (NaOH). De elektrolyse vindt plaats bij temperaturen tussen 40 en 90 ℃.

De AWE-elektrolyser gebruikt een vloeibaar alkalisch elektrolyt om bij de kathode watermoleculen te splitsen in waterstof en hydroxide-ionen. Deze ionen worden door het diafragma doorgelaten en reageren bij de anode tot water en zuurstof. Zowel bij de kathode als de anode vindt een elektrochemische reactie plaats:

• kathode: 4H₂O + 4e^- → 2H₂ + 4OH^-
• anode: 4OH^- → O₂ + 2H₂O + 4e^-

De totale reactie is: 2H₂O → 2H₂ + O₂.

De KOH in het elektrolyt wordt niet verbruikt, maar telkens opnieuw gebruikt. Alleen het water wordt verbruikt. Er is dan ook geen toevoer van KOH nodig. Alleen bij onderhoud kan tijdelijk een buffertank nodig zijn. Water moet wel worden toegevoegd, dit kan continu of in batches. Aan het elektrolyt kunnen stoffen worden toegevoegd voor een beter rendement.

Een proton exchange membrane (PEM) elektrolyser gebruikt een polymeer membraan dat alleen waterstofionen doorlaat. Het membraan zorgt ervoor dat water bij de anode wordt gesplitst in zuurstof, waterstofionen (protonen) en elektronen. De waterstofionen en elektronen bereiken hierna de kathode en worden omgezet in waterstof.

Zowel bij de anode als de kathode vindt een elektrochemische reactie plaats:

• anode: 2H₂O → 4H⁺ + O₂ + 4e^-
• kathode: 4H⁺ + 4e^- → 2H₂

De totale reactie is: 2H₂O → 2H₂ + O₂.

De PEM-elektrolyser kan onder hogere druk werken en is daardoor compacter dan een alkaline elektrolyser. De PEM-cel werkt onder zure omstandigheden. Dit stelt eisen aan de te gebruiken materialen. Er zijn metalen uit de platinagroep nodig als katalysatoren en titanium bipolaire platen vanwege de zeer zure omgeving.

De anion exchange membrane (AEM) elektrolyser gebruikt een membraan dat alleen hydroxide-ionen doorlaat. De AEM-elektrolyser werkt met een halfcelopstelling. De halfcelopstelling zorgt ervoor dat de waterstof en zuurstof worden geproduceerd onder een druk van respectievelijk 35 bar en 1 bar. Het drukverschil tussen de halfcellen vermindert het transport van geproduceerde zuurstof naar de hogedruk-halfcel. Het elektrolyt circuleert alleen in de anode-halfcel en bevochtigt het membraan, terwijl de kathodezijde droog blijft.

Zowel bij de kathode als de anode vindt een elektrochemische reactie plaats:

• kathode: 4H₂O + 4e^- → 2H₂ + 4OH^-
• anode: 4OH^- → O₂ + 2H₂O + 4e^-

De totale reactie is: 2H₂O → 2H₂ + O₂.

De AEM-elektrolyser heeft een mild alkalische omgeving zodat geen platinametalen katalysatoren nodig zijn. Stalen platen voldoen.

Een solid oxide elektrolyser cell (SOEC) is een elektrochemische cel die stoom omzet in waterstof en zuurstof. De SOEC-elektrolyser bestaat uit twee poreuze elektroden die van elkaar gescheiden zijn door een keramisch membraan dat alleen zuurstofionen doorlaat. Stoom wordt bij de poreuze kathode omgezet in waterstof- en zuurstofionen onder opname van elektronen. Door het potentiaalverschil worden de zuurstofionen door het membraan naar de poreuze anode getransporteerd, waar zuurstof wordt gevormd met de afgifte van elektronen.

Zowel bij de anode als de kathode vindt een elektrochemische reactie plaats:

• kathode: 2H₂O → 4H⁺ + O₂ + 4e^-
• anode: 4H⁺ + 4e^- → 2H₂

De totale reactie is: 2H₂O → 2H₂ + O₂.

Een SOEC-elektrolyser werkt bij hoge temperaturen, meestal tussen 600 en 850 ºC. De temperatuur is nodig om voldoende zuurstofiongeleiding te hebben. Door de hogere temperatuur is de efficiëntie hoog, waardoor er minder stroom nodig is (lagere load).

De hoge temperatuur vereist wel een langere opstarttijd. Daarnaast moeten de materialen geschikt zijn voor hoge temperatuur.

Cross-over van gassen is het fenomeen bij elektrolyse waarbij waterstof in de zuurstofkant voorkomt en andersom. Dit geeft een bepaalde concentratie van waterstof aan de zuurstofkant en zuurstof aan de waterstofkant. Cross-over gebeurt altijd in een bepaalde mate in de elektrolyser door:

• transport door het membraan of diafragma door diffusie of drukverschil;
• menging via de egalisatieleiding;
• uit oplossing komen van waterstof uit het elektrolyt aan de zuurstofkant en andersom.

Bij bepaalde omstandigheden kan cross-over leiden tot een situatie waarbij een explosief mengsel ontstaat. Oorzaken hiervan kunnen zijn:

• Het membraan of diafragma faalt door bijvoorbeeld: drukverschil, hotspots, productiefouten, degradatie, hoge of lage temperatuur, slechte kwaliteit van het voedingswater.
• Een te lage stroomsterkte (load) en daarmee een lage gasproductie geeft een grotere kans op een explosief mengsel omdat er dan in verhouding veel zuurstof aan de waterstofkant zit en andersom.
• Bij te veel stroom loopt de temperatuur op en kunnen er lokaal hotspots in het membraan of diafragma ontstaan. Deze hotspots kunnen tot beschadigingen leiden waarbij er cross-over kan plaatsvinden.
• Bij lekstromen ontstaat er waterstof of zuurstof aan de verkeerde kant in de cel.

Waterstof is een kleurloos, geurloos en zeer licht ontvlambaar gas. Waterstof is lichter dan lucht (relatieve dichtheid van 0,0695 ten opzichte van lucht). De zelfontbrandingstemperatuur is 560-585 °C. De ontstekingsconcentratie in lucht bevindt zich in een volumepercentage van 4% tot 75%. De diffusiecoëfficiënt in lucht is 0,61 cm³/s. De ontstekingsenergie van waterstof is 0,017 mJ bij 30 vol% in lucht. Waterstof in zuivere zuurstof geeft een verlaagde ontstekingsenergie en een ruimere explosiegrens.

Deze eigenschappen zorgen ervoor dat een mengsel van waterstof en lucht makkelijk ontsteekt. Afhankelijk van de druk en de uitstroomsnelheid kan een mengsel van waterstof en lucht ontstaan dat ontsteekt met als gevolg een fakkelbrand. Ophoping van waterstof met lucht kan bij ontsteking leiden tot een explosie of detonatie. Bij een volumepercentage van 18% tot 59% is er risico op detonatie. In een explosieve wolk kan een deflagratie-detonatie transitie (DDT) ontstaan.

Door de kleine omvang van het molecuul kan waterstof in materialen diffunderen en zich ophopen bij microdefecten. Dit verhoogt de kans op degradatie (verbrossing) en lekkage als niet de juiste keuze is gemaakt voor de gebruikte materialen. Bij gebruik van materialen die geschikt zijn voor waterstof, zijn degradatie en lekkage door diffusie geen reële gevaren.

Waterstof zal op korte afstand (in de uitstroomrichting) van een lekpunt met de omgevende lucht mengen en gedurende de lekkage kan een brandbare of explosieve wolk ontstaan. De hoge diffusiecoëfficiënt zorgt dat waterstof in een open ruimte zich snel zal vermengen en daarmee verdunnen met lucht.

Wanneer waterstof in een geheel of gedeeltelijk besloten ruimte vrijkomt, dan zal het zich verzamelen in het hoogste punt. Dan bestaat het risico dat een brand of explosie plaatsvindt als opgehoopt waterstof in een besloten ruimte ontsteekt.

Om een mengsel van waterstof en lucht te ontsteken, is slechts een kleine hoeveelheid energie nodig (0,017 mJ). Bovendien kan een mengsel van waterstof en lucht over een zeer breed bereik ontsteken (volumepercentage van 4% tot 75%).

Bij een concentratie van 10 vol% of minder is de ontstekingskans van waterstof vergelijkbaar met die van aardgas. Bij hogere concentraties neemt de ontstekingskans van waterstof snel toe doordat de ontstekingsenergie veel lager wordt (0,017 mJ). De wrijving van kledingstukken kan al voldoende zijn om deze kleine hoeveelheid energie op te wekken. Die lage ontstekingsenergie geldt bij 30 vol%.

Een waterstofbrand is niet goed door de mens waar te nemen.

Een waterstofvlam is een kleurloze, nauwelijks zichtbare vlam die alleen in een donkere omgeving te zien is. In de praktijk zullen bij waterstofbranden vaak (stof)deeltjes uit de omgeving mee branden. Die maken de vlam beter zichtbaar.

De vlam is heel heet, maar geeft vrijwel geen warmtestraling. De warmtestraling die een waterstofvlam uitstraalt, is laag door de afwezigheid van koolstof (dat voor hittestralende roetdeeltjes kan zorgen) en door de aanwezigheid van warmte-absorberende waterdamp in de vlam. Waterstofvlammen houden hun warmte dus binnen en zijn in vergelijking met vlammen van koolwaterstoffen erg heet. Zie “Eigenschappen van waterstof” van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV).

Door de vrijwel onzichtbare vlam is het lastig om een waterstofbrand met het blote oog waar te nemen. Bij een grotere lekkage in een hogedrukleiding kunnen in geval van brand nagenoeg onzichtbare en krachtige fakkelbranden voorkomen.

Het blussen van een waterstofbrand is ongewenst, omdat na blussing een explosieve gaswolk kan ontstaan die opnieuw kan ontsteken. Brandbestrijding vereist daarom een andere aanpak dan blussen met water.

Door lekken of falen van een drukhouder kan waterstof vrijkomen. Lekken kan een voorstadium zijn van volledig falen. Een drukhouder kan falen door opwarming. Bij opwarming zal de druk verhogen, waardoor de drukhouder kan beschadigen of bezwijken. Een drukhouder kan ook beschadigen door bijvoorbeeld externe impact of corrosieve en chemische omgevingscondities.

Een composiet drukhouder kan bij opwarming boven een zekere temperatuur, zoals bij brand, kleine lekkages krijgen door verweken van het materiaal. Door de combinatie van het verzwakken van het materiaal en de hogere druk door de temperatuursverhoging kan de drukhouder bezwijken.

Een drukhouder van gelamineerd materiaal, bijvoorbeeld van koolstofversterkt staal of aluminium, is minder goed in staat snelle drukvariaties op te vangen. Dit komt doordat waterstof bij de hoge druk zich tussen de verschillende lagen kan nestelen. Tussen de lagen ontstaan dan drukverschillen die het materiaal kunnen beschadigen.

Bij ontsteking van waterstof bij lekkage kan het gaan om ‘directe ontsteking’ en ‘vertraagde ontsteking’. Bij directe ontsteking ontbrandt het waterstofgas meteen en er vormt een fakkel. Bij vertraagde ontsteking zit er enige tijd tussen het vrijkomen van de waterstof en het ontsteken daarvan. Ontsteking vindt plaats door een externe ontstekingsbron.

Factoren, zoals de grootte en duur van de lekkage en de locatie van de uitstroming, bepalen de kans op vertraagde ontsteking. Een vertraagde ontsteking kan ernstige gevolgen hebben door de grotere hoeveelheid gas die zich heeft opgehoopt. Vertraagde ontsteking kan een explosie of wolkbrand tot gevolg hebben. Bij een wolkbrand kan een snelle verbranding plaatsvinden via deflagratie of detonatie.

De uitstroom van waterstof bij lekkage of via de afblaasvoorziening kan leiden tot een voor het gehoor schadelijke geluidemissie. Het gaat om geluid door hoge druk vanwege afblazen met hoge uitstroomsnelheid (= wrijvingsgeluid). Het geluid kan variëren van een hoge fluittoon tot een geluid vergelijkbaar met een straaljager. Hoe hoger de druk en hoe hoger de uitstroomsnelheid, des te harder het geluid zal zijn. De geluidemissie kan meer dan 140 dB(A) zijn.

De hoogte van de geluidemissie is afhankelijk van de druk en het debiet van het afblazen. Het geluid van waterstof bij het afblazen klinkt hoger dan bij andere gassen onder gelijke omstandigheden. Dit komt omdat waterstofmoleculen lichter zijn dan de moleculen van andere gassen. Hierdoor bewegen de moleculen zich sneller en dit resulteert in een hogere frequentie bij het afblazen.

Bij lekkage of afblazen kan er ook sprake zijn van ultrasoon geluid. Ultrasoon geluid bestaat uit trillingen boven het gebied dat het menselijk gehoor kan waarnemen. Meestal houdt men 16 kHz aan als ondergrens. Ultrasoon geluid kan trillingen opwekken in het oor waardoor gehoorschade kan ontstaan. Ultrasoon geluid kan ook leiden tot trillingen in vloeistoffen en vaste stoffen. Dit geeft een risico op lichamelijk letsel bij aanraking van die stoffen. Aanraking is niet waarschijnlijk bij lekkage of afblazen.

Zowel een hoog geluidniveau (meer dan 170 dB(A)) als ultrasoon geluid kunnen een ontstekingsbron zijn (bron NEN-EN 1127-1). Ultrasoon geluid kan trillingen opwekken in vloeistoffen en vaste stoffen waardoor een stof opwarmt tot hoge temperatuur. Het hete oppervlak vormt een ontstekingsbron zodra de zelfontbrandingstemperatuur van de stof is bereikt. Ervaringen uit het bedrijfsleven wijzen erop dat het voor het elektrolyseproces zeer onwaarschijnlijk is dat ontsteking door geluid zal optreden.

Waterstof kan in hoge concentraties verstikking veroorzaken door lucht met daarin zuurstof te verdringen. Er is onvoldoende zuurstof als er minder dan 18 vol% zuurstof aanwezig is. Normaal gesproken bevat lucht 21 vol% zuurstof. Wanneer de concentratie zuurstof minder dan 10 vol% is, raakt een persoon zonder waarschuwing bewusteloos.

Zuurstof is een kleurloos, reukloos en oxiderend gas. Wanneer het zuurstofgehalte in een ruimte een volumepercentage heeft dat hoger is dan 23,5%, zorgt dit voor een verhoogd brandgevaar.

Stoffen die onder normale omstandigheden moeilijk branden, branden bij een verhoogde zuurstofconcentratie in de lucht gemakkelijker. Organische stoffen, vooral poreuze stoffen, zullen onder deze omstandigheden zeer snel en fel verbranden. Bijna alle oxideerbare stoffen, die onder normale omstandigheden als onbrandbaar gelden, zoals metalen, kunnen in fijn verdeelde toestand in zuivere zuurstof branden. Een verhoogde zuurstofconcentratie in de lucht vergroot de brandbaarheid van stoffen.

Wanneer zuurstof in een gesloten ruimte vrijkomt, dan zal het zich gelijkmatig verspreiden in de ruimte. Er ontstaat een verhoogde zuurstofconcentratie en een verhoogde kans op brand.

Organische stoffen kunnen in een atmosfeer met een hoge zuurstofconcentratie onder bepaalde omstandigheden tot zelfontbranding overgaan. Delen van de installatie onder hoge druk die met zuivere zuurstof in aanraking komen, moeten daarom vrij zijn van olie en vet. Zuurstof kan met brandbare gassen of dampen explosieve mengsels vormen, die gemakkelijker ontsteken dan mengsels van deze gassen of dampen met lucht.

De uitstroom van zuurstof via de afblaasvoorziening kan een voor het gehoor schadelijke geluidemissie veroorzaken. Het gaat om geluid door hoge druk vanwege afblazen met hoge uitstroomsnelheid (= wrijvingsgeluid). Het geluid kan variëren van een hoge fluittoon tot een geluid vergelijkbaar met een straaljager. Hoe hoger de druk en hoe hoger de uitstroomsnelheid, des te harder het geluid zal zijn.

Het inademen van een hogere concentratie zuurstof dan normaal in de lucht kan leiden tot zuurstoftoxiciteit (zuurstofvergiftiging). Zuurstoftoxiciteit kan optreden bij kortdurende blootstelling aan hoge zuurstofconcentraties en bij langdurige blootstelling aan verhoogde zuurstofconcentraties. Langdurige blootstelling aan verhoogde zuurstofconcentraties is niet te verwachten bij waterstofelektrolyse.

Kortdurende blootstelling aan hoge zuurstofconcentraties kan voorkomen wanneer een grote hoeveelheid zuurstof aanwezig is, bijvoorbeeld bij het opslaan van geproduceerde zuurstof.

Het elektrolyseproces maakt gebruik van een elektrolyt. Tijdens normaal gebruik zit het elektrolyt in een gesloten systeem. Buiten normaal gebruik, kunnen er situaties zijn dat er direct contact met elektrolyt plaatsvindt. Gezien de gevaareigenschappen van elektrolyt, moet rekening worden gehouden met mogelijk ongewenst vrijkomen van elektrolyt.

Een AWE-elektrolyser en een AEM-elektrolyser gebruikt meestal elektrolyt dat bestaat uit een oplossing van kaliumhydroxide (KOH) of natriumhydroxide (NaOH). Beide zijn sterk irriterende en corrosieve stoffen. Deze hydroxiden zijn schadelijk bij inslikken of inademen en kunnen ernstige brandwonden en oogletsel veroorzaken. Hydroxiden kunnen met contact met andere (brandbare) stoffen heftig reageren, waarbij warmte ontstaat. Het gevolg is een verhoogd brand- of explosierisico.

Door warmteontwikkeling in de elektrolyser krijgt het elektrolyt een hogere temperatuur.

Door gasvorming in het elektrolyt ontstaan aerosolen. Deze aerosolen kunnen worden meegevoerd naar andere onderdelen van de installatie en door hun corrosieve eigenschappen slijtage veroorzaken. Ook kan er sprake zijn van blootstelling aan aerosolen bij onderhoud.

Voorbeelden van mogelijk gevolgen van aerosolafzetting zijn:

• corrosie van onderdelen;
• verbrossing, verstijving of verkleving van kunststofonderdelen, bijvoorbeeld in pompen of kleppen;
• verstopping of vernauwing door ingedroogde zouten of het vormen van een onbedoeld waterslot.

Aan het elektrolyt kunnen stoffen zijn toegevoegd voor een beter rendement. Een voorbeeld hiervan is vanadiumpentoxide. Het gebruik hiervan is ongewenst omdat het gaat om een zeer zorgwekkende stof (ZZS).

De SOEC-elektrolyser gebruikt stoom als elektrolyt. Stoom is heet en de leidingen staan onder druk. Oppervlakten boven de 45 °C leiden bij aanraking tot een schrikreactie en pijn en bij langere aanraking tot brandwonden. Direct contact met stoom kan tot ernstige brandwonden leiden. Bij storingen kan het voorkomen dat leidingen, kranen of kleppen gaan lekken waarbij stoom onverwachts met grote kracht vrijkomt. Het risico op ernstig letsel kan dan groot zijn.

Bij het uitvoeren van de activiteiten die vallen onder het toepassingsbereik van deze PGS-richtlijn wordt ervan uitgegaan dat een basisveiligheidsniveau aanwezig is. Dit is op te delen in vier soorten maatregelen:

• Maatregelen die volgens wet- en regelgeving standaard bij de activiteiten nodig zijn.
• Maatregelen die volgens bewezen en geaccepteerde goede praktijken niet weg te denken zijn. Dit zijn maatregelen voor ontwerp, constructie, in bedrijf nemen, gebruik, onderhoud of modificatie, inspectie en uit bedrijf nemen.
• Good housekeeping: dit is een begrip dat staat voor de algemene zorg, netheid en orde bij een activiteit of een bedrijfsonderdeel. 'Good housekeeping' is een belangrijke factor bij het voorkomen van gevaarlijke situaties. Uitgangspunt is dat een bedrijf voldoet aan de zorgplichtartikelen van de Omgevingswet en de Arbeidsomstandighedenwet.
• Maatregelen voor goed vakmanschap. Dit staat voor vaardigheden van werknemers om kwalitatief goed werk te leveren en daarbij veilig en gezond te werken.

Het uitgangspunt is dat een bedrijf met bovenstaande maatregelen werkt. Dit basisveiligheidsniveau is opgenomen als directwerkende wetgevingsmaatregel (DWW-maatregel) in .

Installaties of activiteiten die onder deze PGS-richtlijn vallen, kunnen zo complex zijn, dat hiervoor een veiligheidsbeheerssysteem nodig is. Dat is in ieder geval nodig als de activiteit plaatsvindt bij een Seveso-inrichting. Vaak gelden dan eisen voor de opzet en inhoud van dat systeem volgens NEN-EN-ISO 14001, ISO 45001, NTA 8620 of het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal).

De risicobenadering is uitgevoerd in sessies met het PGS 40-team, onder begeleiding van een externe deskundige, en is gebaseerd op een representatieve gangbare installatie. Het PGS-team heeft mogelijke scenario’s in kaart gebracht en deze vervolgens geëvalueerd, geclassificeerd en gerangschikt. Daarbij is gebruikgemaakt van de kwalitatieve risicomatrix in paragraaf 4.3.2 van de Handreiking generieke risicobenadering. Dit heeft geleid tot scenario’s met een middelhoog en hoog risico die relevant zijn voor deze PGS-richtlijn. Deze vormen de basis van deze PGS-richtlijn en staan in . In staan de ongewenste gebeurtenissen gedefinieerd voor deze PGS-richtlijn. Deze ongewenste gebeurtenissen zijn het middelpunt van de vlinderdas in de gebruikte Bowtie methode. Zie ook het risicodiagram.

De risicobenadering is niet uitputtend. Het is altijd mogelijk dat zich scenario's voordoen die niet zijn beschreven.

Voor de relevante scenario’s heeft het team doelen bepaald en vervolgens maatregelen geïdentificeerd op basis van de huidige stand der techniek. Als het om nieuwe activiteiten gaat, is in overleg met betrokken experts bekeken welke maatregelen toegepast worden en/of toepasbaar zijn.

Voor de geïdentificeerde maatregelen is vervolgens getoetst of ze als maatregel in deze PGS-richtlijn moeten worden opgenomen. Dit is gebeurd op basis van de gezamenlijke kennis en inzichten van deskundigen in het PGS-team.

In dit deskundig oordeel worden meerdere aspecten meegewogen. In elk geval zijn dit wettelijke randvoorwaarden, zoals de best beschikbare techniek, de stand van de wetenschap, de professionele dienstverlening en de arbeidshygiënische strategie. De positie van het scenario in de risicomatrix is daarbij een hulpmiddel dat inzicht geeft. De risicomatrix kan niet worden gezien als normatief kader.

Afsluitend is geëvalueerd of met deze PGS-richtlijn een aanvaardbaar maatregelenniveau voor de beheersing van de geïdentificeerde risico’s wordt bereikt en of met het pakket van maatregelen:

• de kans op optreden van de ongewenste gebeurtenis voldoende is verkleind; en
• de omvang of ernst van de gevolgen voldoende is verminderd.

De scenario's in deze PGS-richtlijn horen bij de risicoanalyse die het PGS-team heeft uitgevoerd op basis van typische situaties die generiek van toepassing zijn. Het is geen vervanging van een bedrijfsspecifieke risicoanalyse voor alle risico’s die binnen het bedrijf kunnen optreden. Voor sommige activiteiten geldt ook een wettelijke plicht om een risicoanalyse uit te voeren. Naast de RI&E-plicht vanuit de Arbeidsomstandighedenwet zijn bedrijven bijvoorbeeld op grond van het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016 (Wbda 2016) verplicht om, voor installaties die hieronder vallen, een risicoanalyse uit te voeren. De risicoanalyse van het PGS-team komt niet in de plaats van deze verplichte risicoanalyse(s).

Deze paragraaf beschrijft de ongewenste gebeurtenissen die tijdens de risicobeoordeling zijn bepaald voor deze PGS-richtlijn. De ongewenste gebeurtenissen geven voor een gedefinieerde situatie (activiteit, type opslagvoorziening of deel van een installatie) de structuur weer van de scenario’s. Het risicodiagram is een visuele weergave van de ongewenste gebeurtenis en de gerelateerde scenario’s, doelen.

Dit hoofdstuk beschrijft de scenario's die realistisch en relevant zijn voor de installatie.

De scenario's zijn onderverdeeld in oorzaakscenario’s en gevolgscenario’s, waarbij de oorzaakscenario’s op hun beurt zijn onderverdeeld in de verschillende onderdelen van de installatie.

Elk scenario staat in een groen kader en heeft een nummer S1, S2 en verder. Bij elk scenario horen doelen. Deze doelen zijn weergegeven als D1, D2 en verder. De beschrijvingen van de doelen staan in . Bij de maatregelen in is steeds aangegeven welke scenario's daar een rol bij spelen.

In de scenario’s wordt gebruikt: ‘installatie’ en ‘elektrolyser’. De installatie omvat alle onderdelen van de installatie voor waterstofelektrolyse waarop deze PGS-richtlijn van toepassing is. Met elektrolyser wordt bedoeld de stack inclusief de separatoren.

De generieke scenario’s in zijn van toepassing op de gehele installatie. Daarnaast gelden er voor verschillende onderdelen aanvullend nog een aantal specifieke scenario’s. Het gaat om oorzaakscenario’s voor de elektrolyser (), het buffervat (), procesleidingen (), vullen van een opslagvoorziening () en afblaasvoorzieningen ().

Voor de compressor en de nabehandeling gelden alleen de generieke scenario’s. Hiervoor zijn geen specifieke oorzaakscenario’s relevant.

In deze paragraaf staan de gevolgscenario’s. Gevolgscenario’s staan als potentieel gevolgscenario bij de oorzaakscenario’s.

Deze PGS-richtlijn beschrijft doelen en maatregelen die kunnen worden getroffen om de veiligheid te waarborgen.

Elke maatregel beoogt een risico te verminderen. Het gaat om hoge en middelhoge risico's voor:

• Omgevingsveiligheid: het voorkomen van ongewone voorvallen en het beperken van de gevolgen daarvan voor de omgeving met het oog op het waarborgen van de veiligheid voor de omgeving.

• Arbeidsveiligheid: het voorkomen van ongevallen met gevaarlijke stoffen, dan wel het beperken van de gevolgen daarvan en het voorkomen van acute blootstelling van werknemers aan gevaarlijke stoffen.

• Brand- en rampenbestrijding: het beperken van de gevolgen van een brand, incident met gevaarlijke stoffen of ramp en het borgen van een doelmatige rampenbestrijding en het borgen van de veiligheid van de incidentbestrijders.

In een PGS-richtlijn wordt zo zorgvuldig mogelijk gezorgd dat het naleven van de maatregelen niet leidt tot strijdigheid met wet- en regelgeving. Een PGS is niet uitputtend in het opnemen van wettelijke verplichtingen. Het is altijd van belang de van toepassing zijnde wet- en regelgeving voor de desbetreffende activiteit te controleren.

De meeste maatregelen hebben grondslagen in meerdere wetten. Bij elke maatregel is deze grondslag vermeld. Daarmee wordt duidelijk dat:

• Maatregelen die zijn gesteld voor de omgevingsveiligheid, moeten worden nageleefd op grond van de Omgevingswet. In zijn deze maatregelen aangeduid met omgevingsveiligheid en met brandpreventie.
• Maatregelen die zijn gesteld in het belang van de arbeidsveiligheid, moeten worden nageleefd op grond van de Arbeidsomstandighedenwet en de Warenwet. In zijn deze maatregelen aangeduid met arbeidsveiligheid.
• Maatregelen die zijn gesteld in het belang van brand- en rampenbestrijding, moeten worden nageleefd op grond van de Wet veiligheidsregio's. In zijn deze maatregelen aangeduid met rampenbestrijding.

In de Arbeidsomstandighedenwet staan verplichtingen met het oog op de veiligheid en gezondheid van werknemers. Voor bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen, zijn het belangrijke doelen om ongevallen met die stoffen te voorkomen en om gevolgen van ongevallen te beperken voor werknemers. Een ander belangrijk doel is het voorkomen van acute blootstelling aan gevaarlijke stoffen bij werknemers.

In het Arbeidsomstandighedenbesluit, een verdere uitwerking van de doelvoorschriften in de Arbeidsomstandighedenwet, staan nadere regels waaraan zowel werkgever als werknemer zich moet houden om arbeidsrisico's tegen te gaan. De Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit geven in sommige artikelen de minister van SZW de bevoegdheid om nadere regels te stellen. Deze zijn uitgewerkt in de Arbeidsomstandighedenregeling. Deze regeling geeft dus nadere uitleg voor bepaalde onderwerpen uit de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit maar behoort ook tot de reguliere wetgeving. Een bedrijf kan dus te maken hebben met de Arbeidsomstandighedenwet, het Arbeidsomstandighedenbesluit en de Arbeidsomstandighedenregeling.

De overheid geeft via de Arbeidsomstandighedenwet een wettelijk kader met zo min mogelijk regels en administratieve lasten. Werkgevers en werknemers kunnen samen afspraken maken over hoe zij kunnen voldoen aan de voorschriften die de overheid stelt. Deze afspraken kunnen worden vastgelegd in een arbocatalogus. Een arbocatalogus is van kracht voor een bedrijfstak. Deze catalogus beschrijft technieken en manieren, goede praktijken, normen en praktische handleidingen voor veilig en gezond werken.

Daarnaast spelen de PGS-richtlijnen een belangrijke rol bij het bepalen of werkgevers aan hun wettelijke verplichtingen voldoen. De Nederlandse Arbeidsinspectie betrekt de PGS-richtlijnen bij het toezicht op de naleving van de wettelijke voorschriften en de handhaving daarvan.

De Nederlandse Arbeidsinspectie bindt zich in haar toezicht op de onderdelen van de PGS-richtlijn die de Nederlandse Arbeidsinspectie in haar zienswijze aanvaardt. Waar de zienswijze van de Nederlandse Arbeidsinspectie afwijkt van voorgenomen publicatie, wordt die zienswijze in zijn geheel en in opgenomen in de PGS-richtlijn.

De maatregelen met het oog op arbeidsveiligheid zijn te herkennen aan arbeidsveiligheid.

Een vanuit arbeidsomstandigheden gezien gelijkwaardige maatregel kan eveneens worden toegepast als deze voldoet aan de criteria uit . Eventueel kan de Nederlandse Arbeidsinspectie maatregelen uit een PGS-richtlijn verplicht stellen via een eis tot naleving. Deze bevoegdheid staat in artikel 27 van de Arbeidsomstandighedenwet.

De veiligheidsregio's hebben de taak om gemeenten te adviseren over branden, rampen en crises. Dit staat in artikel 10 van de Wet veiligheidsregio's (Wvr).

De brandweer is een onderdeel van de veiligheidsregio. De taken van de brandweer staan in artikel 25 van de Wvr. Dit zijn:

• het voorkomen, beperken en bestrijden van brand;
• het beperken van brandgevaar;
• het voorkomen, beperken en bestrijden van ongevallen anders dan bij brand.

Daarnaast dragen de veiligheidsregio's zorg voor:

• de voorbereiding op de bestrijding van branden, rampen en crises;
• het organiseren van de rampenbestrijding;
• het adviseren van andere overheden en organisaties op het gebied van brandpreventie, brandbestrijding en het voorkomen, beperken en bestrijden van ongevallen met gevaarlijke stoffen. Hiertoe hoort ook het adviseren van het bevoegd gezag over voorschriften voor brand- en rampenbestrijding in omgevingsvergunningen.

Tot slot hebben de veiligheidsregio's een wettelijke taak tot het uitvoeren van inspecties bij Seveso-inrichtingen (artikel 13.17 van het Omgevingsbesluit en artikel 61 van de Wvr) en het opleggen van een bedrijfsbrandweerverplichting (artikel 31 van de Wvr).

Bij het uitvoeren van deze taken gebruiken de veiligheidsregio's PGS-richtlijnen. Brand- en rampenbestrijding omvat brandveiligheid, maar ook het ongecontroleerd vrijkomen van gevaarlijke stoffen die een bedreiging vormen voor de omgeving.

Algemene (brand)veiligheidseisen voor bouwwerken zijn geen onderdeel van PGS-richtlijnen maar volgen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). De maatregelen die zijn gericht op brandpreventie en brandbestrijding op grond van de Omgevingswet, zijn aangeduid met brandpreventie.

De maatregelen die zijn gesteld in het belang van de brand- en rampenbestrijding op grond van de Wvr, zijn aangeduid met rampenbestrijding.

In dit hoofdstuk zijn de doelen beschreven die relevant zijn voor het veilig produceren van waterstof door elektrolyse. Met deze doelen is beoogd het risico zo veel mogelijk te beperken.

Bij elk doel staat met welke maatregelen aan het doel kan worden voldaan. Hierbij is het onderwerp van de maatregel vermeld. De volledige maatregel is beschreven in .

Elk doel staat in een paars kader en heeft een uniek nummer. Bij de maatregelen in is steeds vermeld aan welke doelen de maatregel invulling geeft.

In de doelen wordt gebruikt ‘installatie’ en ‘elektrolyser’. De installatie omvat alle onderdelen van de installatie voor waterstofelektrolyse waarop deze PGS-richtlijn van toepassing is. Met elektrolyser wordt bedoeld de stack inclusief de separatoren.

Dit hoofdstuk bevat de verschillende preventieve en repressieve maatregelen die invulling geven aan de doelen zoals opgenomen in . Dit kunnen bouwkundige, (installatie)technische en organisatorische maatregelen zijn. Als deze maatregelen zijn getroffen, wordt in elk geval aan de gestelde doelen voldaan.

Elke maatregel heeft een nummer en een onderwerp. Het nummer en onderwerp komen overeen met de aanduiding van de maatregel bij de doelen in .

Bij elke maatregel is met de markeringen omgevingsveiligheid, brandpreventie, arbeidsveiligheid of rampenbestrijding aangegeven wat de wettelijke basis is.

• omgevingsveiligheid: maatregel gericht op omgevingsveiligheid met een grondslag in de Omgevingswet;
• brandpreventie: maatregel gericht op brandpreventie en -bestrijding met een grondslag in de Omgevingswet (adviesrol Veiligheidsregio/brandweer);
• arbeidsveiligheid: maatregel gericht op arbeidsveiligheid met een grondslag in de Arbeidsomstandighedenwet;
• rampenbestrijding: maatregel gericht op brand- en rampenbestrijding met een grondslag in de Wet veiligheidsregio's.

De maatregelen staan in een blauw kader, behalve de maatregelen die vergelijkbaar zijn met direct geldende eisen uit andere wetgeving, deze staan in een oranje kader en deze maatregelen hebben de letters 'MW' voor het nummer. Onder deze maatregelen staat een referentie naar de wettelijke bepaling bij de desbetreffende maatregel.

Deze PGS-richtlijn gebruikt in de maatregelen de termen ‘installatie’ en ‘elektrolyser’. De installatie omvat alle onderdelen van de installatie voor waterstofelektrolyse waarop deze PGS-richtlijn van toepassing is. De elektrolyser is de stack inclusief de separatoren.

In de maatregelen is geen onderscheid gemaakt in techniek, capaciteit van de installatie en bemande of onbemande situaties. De maatregelen bestaan deels uit doelvoorschriften. Bij de invulling van die doelen, zal blijken dat er verschil is in te nemen maatregelen bij de verschillende installaties. Een voorbeeld van een doelvoorschrift is de maatregel met de risicoanalyse (). Uit de risicoanalyse zal blijken welke maatregelen nodig zijn. Andere maatregelen verwijzen ook naar deze risicoanalyse.

In deze paragraaf staan maatregelen bij het vullen van een opslagvoorziening. Een mobiele opslagvoorziening is een voorziening voor transport, zoals een gasflessenpakket of een tankwagen.

Een gelijkwaardige maatregel is een alternatief voor een in een PGS-richtlijn beschreven maatregel. Als een bedrijf een alternatief wil toepassen voor een in genoemde maatregel, dan is het van belang vooraf de volgende aspecten na te gaan:

• Mag een alternatieve maatregel worden toegepast?
• Voldoet het alternatief aan de criteria waaraan het wordt getoetst?
• Welke formele stappen zijn nodig om een alternatief toe te kunnen passen?

Ook is het van belang alle gegevens goed te documenteren, omdat het bevoegd gezag of de toezichthouder moet kunnen beoordelen of de alternatieve maatregel gelijkwaardig is. Deze aspecten zijn hieronder nader toegelicht.

Dat hangt af van de wettelijke grondslag van de maatregel. Dit is per maatregel aangeduid met:

• omgevingsveiligheid (Omgevingsveiligheid);
• brandpreventie (Brandpreventie omgevingsveiligheid);
• arbeidsveiligheid (Arbeidsveiligheid);
• rampenbestrijding (Brand- en rampenbestrijding).

Deze maatregel is beschreven vanuit de doelen van de Arbeidsomstandighedenwet. Een andere dan de beschreven maatregel is mogelijk zolang de wetgeving dit toelaat. De mogelijkheid tot het treffen van (alternatieve) gelijkwaardige maatregelen geldt alleen voor de maatregelen die een nadere uitwerking zijn van de doelvoorschriften in de arbeidsomstandighedenwetgeving. Die mogelijkheid is er in elk geval niet voor middelvoorschriften uit de arbeidsomstandighedenwetgeving en verplichtingen uit verordeningen, Warenwetbesluiten en productrichtlijnen, zoals:

• het verbod op het werken met bepaalde stoffen;
• maatregelen in paragraaf 2a ‘Explosieve atmosferen’ van het Arbobesluit;
• maatregelen en verplichtingen uit de Verordening persoonlijke beschermingsmiddelen, het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016, het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016, Warenwetbesluit machines, enz.

In de PGS-reeks staan de arbeidsveiligheid-maatregelen waarvan niet mag worden afgeweken in een oranje blok (directwerkende wetgevingsmaatregel/DWW-maatregel).

Gelijkwaardigheid wil zeggen dat de alternatieve maatregel de gezondheid en veiligheid van de werknemers op minimaal hetzelfde niveau beschermt. Zie hiervoor ook onderstaand kader met criteria voor de toetsing van de gelijkwaardigheid. De verantwoordelijkheid voor het onderbouwd aantonen van de gelijkwaardigheid van alternatieve maatregelen ligt bij het bedrijf. Dat vereist een zorgvuldige documentatie. Voorafgaande toestemming is niet nodig. Pas bij toezicht of ongevalsonderzoek wordt er door de Nederlandse Arbeidsinspectie getoetst.

Bij de toetsing van gelijkwaardigheid hanteert de Nederlandse Arbeidsinspectie een aantal criteria:

• Vanuit arbeidsomstandigheden gezien is een alternatieve maatregel gelijkwaardig aan de PGS-maatregel als deze voldoet aan:
  1. de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening, ook wel de stand der techniek genoemd;
  2. een onveranderde trede in de arbeidshygiënische strategie;
  3. het uitgangspunt dat organisatorische maatregelen geen alternatief zijn voor technische maatregelen.
• Een alternatieve maatregel is gelijkwaardig als de gezondheid en veiligheid van de werknemers minimaal op hetzelfde niveau beschermd zijn. Het is aan de werkgever om te bepalen welke maatregelen hij moet treffen om de werknemers te beschermen.
• Gelijkwaardige maatregelen zijn een nadere uitwerking van de doelvoorschriften in de wetgeving. Voor middelvoorschriften en productrichtlijnen is het gelijkwaardigheidsprincipe niet van kracht. De beoordeling van gelijkwaardigheid van maatregelen ten behoeve van de gezondheid en veiligheid van werknemers is een taak en verantwoordelijkheid die alleen bij de Nederlandse Arbeidsinspectie ligt.
• De Nederlandse Arbeidsinspectie beoordeelt de gelijkwaardigheid van maatregelen ten behoeve van de gezondheid en veiligheid van werknemers bij inspecties en ongevalsonderzoek in het kader van de naleving van de Arbeidsomstandighedenwet.

Deze maatregel is beschreven vanuit de doelen van de Omgevingswet. Een andere dan de beschreven maatregel is altijd mogelijk, mits deze alternatieve maatregel gelijkwaardig is. Bij de beoordeling geldt als criterium of er met het alternatief hetzelfde resultaat wordt bereikt. Dat resultaat is gekoppeld aan het doel uit deze PGS-richtlijn waarvoor de maatregel is beschreven. Het bedrijf moet de gelijkwaardigheid goed onderbouwd kunnen aantonen. Het bevoegd gezag heeft bij de toetsing een zekere beoordelingsvrijheid.

Wel moet het bedrijf de juiste procedure volgen. Dat betekent dat bij een vergunningplichtige activiteit de gelijkwaardigheid bij het bevoegd gezag vooraf moet worden aangetoond. Het resultaat van de beoordeling wordt vastgelegd in een beschikking.

Bij een niet-vergunningplichtige activiteit is er afhankelijk van het concrete geval een van de volgende processen van toepassing;

• het gelijkwaardige alternatief moet vooraf worden aangevraagd waarna een maatwerkbesluit wordt opgesteld; of
• het gelijkwaardige alternatief moet vier weken vooraf worden gemeld.

Als de wettelijke grondslag voor een maatregel zowel arbeidsveiligheid als omgevingsveiligheid en brandpreventie is, dan gelden alle genoemde criteria en formele eisen. Elk bevoegd gezag beoordeelt alleen op grond van de doelen die voor zijn wetgevingsgebied gelden.

Het goed onderbouwen en documenteren van de gelijkwaardigheid van een alternatieve maatregel is van belang. De wijze waarop een bedrijf dat kan doen, is afhankelijk van de specifieke omstandigheden en de aard van de maatregel. Aandachtspunten zijn in elk geval de volgende vragen:

• Voor welke maatregel uit deze PGS is de voorgestelde maatregel een alternatief?
• Op welke scenario’s en doelen heeft de alternatieve maatregel betrekking?
• Kan worden aangetoond dat met de alternatieve maatregel in dezelfde mate de doelen uit deze PGS-richtlijn worden bereikt en het optreden van scenario’s wordt voorkomen of beperkt?
• Wat is de mogelijke samenhang tussen de alternatieve maatregel en andere maatregelen uit deze PGS-richtlijn?
• Wat is het effect van de alternatieve maatregel op andere maatregelen uit deze PGS-richtlijn?
• Is er een zorgvuldige onderbouwing dat aan de criteria voor de arbeidsveiligheid is voldaan?
• Zijn alle onderzoeksrapporten, bevindingen, installatiegegevens, enz. die betrekking hebben op de gelijkwaardige alternatieve maatregel, goed gedocumenteerd?

Voor het proces voor de beoordeling van de gelijkwaardigheid van PGS-maatregelen in het kader van PGS Nieuwe Stijl is een informatieve Handreiking Beoordeling gelijkwaardigheid PGS-maatregelen ontwikkeld.